Doradca Podatnika 49/2006 Obrót gospodarczy

Brak świadomości lub swobody przy składaniu oświadczenia woli powoduje, że jest ono dotknięte wadą. Może być więc uznane za nieważne albo można je pozbawić skuteczności. W związku z tym nieważna jest też czynność prawna będąca skutkiem takiego oświadczenia woli.

Wadami oświadczenia woli nazywamy nieprawidłowości zachodzące w psychice składającego oświadczenie woli, co powoduje, że w momencie podejmowania decyzji brak jest zgodności między wolą a jej oświadczeniem. Oświadczeniem woli, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w kodeksie cywilnym (dalej: k.c.), nazywamy każde zachowanie się danej osoby, które ujawnia jej wolę dokonania czynności prawnej w sposób dostateczny, w tym również przez ujawnienie tej woli w postaci elektronicznej (art. 60 k.c.). Może być złożone ustnie, na piśmie, a nawet wyrażone gestem.

Innymi słowy, oświadczenie woli to uzewnętrznienie aktu woli poprzez określone zachowanie. Czynnością prawną jest świadome i zgodne z prawem zachowanie człowieka zmierzające do wywołania określonych skutków prawnych prowadzących do zawiązania, zmiany lub rozwiązaniu stosunku prawnego. Osoba posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych może samodzielnie kształtować swoją sytuację prawną: nabywać uprawnienia i zaciągać zobowiązania za pomocą oświadczeń woli.

Podstawą każdej czynności prawnej jest więc złożenie przynajmniej jednego oświadczenia woli. Przejaw woli jest uznawany za oświadczenie woli w sensie prawnym, jeśli oświadczenie to jest zrozumiałe przynajmniej na tyle, aby można było ustalić, jaki skutek prawny chciał wywołać składający oświadczenie; proces decyzyjny musi dotyczyć spraw normowanych przez prawo, a oświadczenie woli nie może być dotknięte wadą.


WADY OŚWIADCZENIA WOLI

Wady oświadczenia woli powstają, gdy występuje brak zgodności między wolą (wewnętrzne przekonanie) danej osoby i oświadczeniem tej woli na zewnątrz. Ich skutkiem jest nieważność albo możliwość pozbawienia skuteczności oświadczenia woli. Wadami oświadczenia woli są: brak świadomości lub swobody, pozorność, błąd oraz groźba (art. 82-88 k.c.).


Wadą oświadczenia woli w prawie cywilnym nie jest jakakolwiek, w potocznym rozumieniu, nieprawidłowość woli czy jej uzewnętrznienie, lecz tylko taka, którą za wadę uznaje ustawa (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 18 stycznia 2002 r., sygn. akt IACa 1090/02, OSA 2004/10/30).

BRAK ŚWIADOMOŚCI

Nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Z treści art. 82 k.c. wynika jednoznacznie, że do zastosowania tego przepisu wystarczy spełnienie się jednej z tych przesłanek. Nie ulega wątpliwości, że możliwość zastosowania dyspozycji tej normy spełni się także wtedy, gdy obie przesłanki wystąpią łącznie (por. Z. Radwański, System prawa prywatnego. Prawo cywilne - część ogólna, t. 2, Warsza- wa 2002, s. 381).


Przyczyna wyłączająca swobodne powzięcie decyzji musi być umiejscowiona w samym podmiocie składającym oświadczenie, a nie w jakiejś sytuacji zewnętrznej, w jakiej ta osoba została postawiona przez kontrahenta lub przez inne osoby.

Ogólnie rzecz oceniając, musi chodzić o sytuację wyłączającą możliwość swobodnego, nieskrępowanego wyboru zachowania (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 15 stycznia 1992 r., sygn. akt I ACr 516/91, OSA 1993/9/62). Ten brak "sprawności psychicznej" stanowi o tym, że mamy do czynienia z wadą oświadczenia woli, co daje podstawę do uznania za bezskuteczne oświadczenie woli składane przez osobę, która znajduje się w takim stanie. Powodem wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli są zwłaszcza: choroby psychiczne, niedorozwój umysłowy albo inne, chociażby nawet przemijające, zaburzenie czynności psychicznych.

Są to przyczyny o charakterze: patologicznym (schizofrenia, amnezja, depresja, mania, psychoza maniakalno-depresyjna, psychoza cykliczna, afektywna, paranoja obłęd, psychoza alkoholowa, nerwica natręctw, fobia, autyzm, demencja), przemijającym (upojenie alkoholowe, odurzenie narkotykami) oraz fizjologicznym (np. sen). Jednak choroba psychiczna i niedorozwój umysłowy nie powodują same z siebie nieważności oświadczenia woli.

Decydujące jest ustalenie, czy w momencie składania oświadczenia woli dana osoba była w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, oraz ustalenie, czy między tymi czynnikami zachodzi związek przyczynowy.

Istnieją okresy zdrowia w przebiegu zaburzeń psychicznych, chwilowe okresy oprzytomnienia z obłędu czy delirium (łac. lucida intervalla - tzw. jasna przerwa lub przebłyski świadomości), w których czynności prawne podjęte przez osoby chore psychicznie można uznać za prawnie skuteczne. Jednak w każdym przypadku powinien wypowiadać się biegły psychiatra powołany w sprawie (w opinii kategorycznej).


Udowodnienie, że oświadczenie woli zostało złożone w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest bardzo trudne. Ciężar udowodnienia takiego faktu spoczywa na osobie, która wywodzi z niego skutki prawne - zwykle na osobie składającej to oświadczenie woli (art. 6 k.c.).


BRAK SWOBODY

Brak swobody opiera się na założeniu, że istnieją takie stany psychiki człowieka, które pozwalają mu wprawdzie właściwie rozpoznać sens własnego lub cudzego zachowania, ale wyłączają możliwość kierowania swym postępowaniem, a w tym również podejmowania swobodnie decyzji.

Może to być spowodowane np. ciężką śmiertelną chorobą osoby, doprowadzającą do wyczerpania organizmu i jej siły woli tak, że nie jest zdolna - mimo posiadania świadomości - do przeciwstawienia się zewnętrznym wpływom (por. Z. Radwański, op. cit.).


KONSEKWENCJE PRAWNE

Wadliwe jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie psychicznym wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

Czynność prawna (oparta na wadliwym) oświadczeniu woli jest bezwzględnie nieważna, co oznacza, że od momentu jej dokonania nie wywołuje ona żadnych skutków prawnych i nie ma możliwości przywrócenia jej ważności (konwalidowania). Na nieważność tę mogą powołać się wszyscy, którzy mają w tym interes prawny, i to w każdym czasie. Wyjątkowo:

• małżeństwo może być unieważnione, jeżeli oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński lub oświadczenie złożone było przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli. Nie można żądać unieważnienia małżeństwa po upływie sześciu miesięcy od ustania stanu wyłączającego świadome wyrażenie woli (art. 151 § 1 i 3 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego),
• mężczyzna, który uznał dziecko, może w ciągu roku od daty uznania żądać jego unieważnienia z powodu wady swego oświadczenia woli (art. 80 k.r.o.),
• testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Na nieważność testamentu z powyższej przyczyny nie można się powołać po upływie trzech lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie dziesięciu lat od otwarcia spadku (art. 945 § 1 pkt 1 i § 2 k.c.).

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.