Doradca Podatnika 49/2006 Prawo w obronie przedsiębiorcy

Oświadczenie woli stanowi podstawę każdej czynności prawnej, czy to jednostronnej, czy dwu- lub wielostronnej (umowy). Warto pamiętać, że oświadczenie złożone pod wpływem błędu lub groźby można cofnąć i w ten sposób uniknąć skutków niekorzystnej dla nas umowy.

Zasadniczo wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny, w tym również przez ujawnienie tej woli w postaci elektronicznej (oświadczenie woli). Nasz ustawodawca przewiduje zasadę swobody formy oświadczenia woli. Oświadczenie to może być więc złożone również w sposób dorozumiany. Oczywiście przepisy szczególne dla skuteczności (ważności) określonych czynności wymagać będą formy szczególnej.


W kwestii czasu złożenia oświadczenia wskazać należy, iż oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. Odwołanie takiego oświadczenia jest skuteczne, jeżeli doszło jednocześnie z tym oświadczeniem lub wcześniej.

Oświadczenie woli wyrażone w postaci elektronicznej jest złożone innej osobie z chwilą, gdy wprowadzono je do środka komunikacji elektronicznej w taki sposób, żeby osoba ta mogła zapoznać się z jego treścią. Interpretacja konkretnego oświadczenia woli następować będzie w ten sposób, iż będzie ono tłumaczone, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których zostało złożone, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje.

W umowach jednak należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, niż opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Przez zgodny zamiar stron trzeba rozumieć uzgodnienie istotnych okoliczności, bądź w samej umowie, bądź poza nią (np. w rokowaniach). Jeżeli strony już uprzednio pozostawały w takich samych stosunkach prawnych, należy mieć na uwadze ponadto takie znaczenie niezbyt jasnych sformułowań umowy, jakie było przy ich stosowaniu w poprzednich stosunkach prawnych między stronami.

Warto pamiętać, że reguły interpretacyjne obowiązujące przy tłumaczeniu oświadczeń woli stron wchodzą w rachubę jedynie, gdy postanowienia umowy są niedostatecznie jasne. Wadliwe złożenie oświadczenia woli może pociągać za sobą różne skutki - od możliwości uchylenia się od jego skutków po uznanie jego nieważności.

Nieważność oświadczenia woli

Z uwagi na określony stan psychiczny osoby składającej dane oświadczenie woli może być ono uznane za nieważne.



Podkreślenia wymaga, iż oświadczenie złożone dla pozoru (pozorowane oświadczenie woli) również będzie co do zasady nieważne. Jak bowiem wskazują uregulowania kodeksowe, nieważne będzie oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Jeżeli oświadczenie takie zostało złożone dla ukrycia innej czynności prawnej, ważność oświadczenia ocenia się według właściwości tej czynności.

Przez pozorność należy rozumieć brak zamiaru wywołania skutków prawnych i w jednoczesnym zamiarze stworzenia okoliczności mających na celu zmylenie osób trzecich. Strony udają więc, że dokonują jakiejś czynności prawnej, a pozorność polega na tym, że pod pozorowaną czynnością prawną nic się nie kryje, i na tym, że czynność pozorna ma na celu ukrycie innej, rzeczywistej i zamierzonej czynności prawnej.



Powyższe oznacza, iż co do zasady pomimo pozorności oświadczenia woli czynność będzie ważna i skuteczna, gdy w jej wyniku osoba trzecia uzyska określone korzyści, tj. gdy np. w wyniku zawarcia określonej umowy osoba, która nie była jej uczestnikiem, uzyskała określone dobro (np. prawo do rzeczy), a równocześnie osoba ta nie wiedziała, że strony umowy działały dla pozoru (osoba trzecia w tej sytuacji objęta jest domniemaniem dobrej wiary).


Instytucją przypominającą pozorność będzie podejmowanie czynności prawnych w sprzeczności z ustawą albo mających na celu obejście ustawy lub sprzecznych z zasadami współżycia społecznego.

Czynność taka będzie również nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, szczególnie ten, iż zamiast nieważnych postanowień czynności prawnej są uwzględniane odpowiednie przepisy ustawy. Jeżeli jednak nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostanie w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby w ogóle wykonana.
Uchylenie się od skutków oświadczenia

Osoba składająca oświadczenie woli w określonych warunkach, ze względu na te warunki może uchylić się od skutku takiego oświadczenia. Tak jest w razie złożenia oświadczenia woli pod wpływem błędu.

Jak wskazują normy kodeksowe, w razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli. Jeżeli jednak oświadczenie woli było złożone innej osobie, uchylenie się od jego skutków prawnych dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy błąd został wywołany przez tę osobę, chociażby bez jej winy, albo gdy wiedziała ona o błędzie lub mogła go z łatwością zauważyć; ograniczenie to nie dotyczy czynności prawnej nieodpłatnej.



Analogiczne skutki do wynikających z błędu przy złożeniu oświadczenia pociąga za sobą zniekształcenie oświadczenia woli przez osobę użytą do jego przesłania. Nieco inne skutki wywoła błąd, do którego powstania aktywnie przyczyniła się druga strona umowy.

Jeżeli błąd wywołała druga strona podstępnie, uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu może nastąpić także wtedy, gdy błąd nie był istotny, jak również wtedy, gdy nie dotyczył treści czynności prawnej.

Podobnie do błędu wywołanego przez drugą stronę traktowany będzie błąd wywołany przez osobę trzecią, jeżeli druga strona umowy o podstępie osoby trzeciej wiedziała i nie zawiadomiła o nim drugiej strony albo jeżeli czynność prawna była nieodpłatna. Inną podstawą uchylenia się od skutku złożonego oświadczenia woli będzie bezprawna groźba.

Osoba, która złożyła oświadczenie woli pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia, jeżeli z okoliczności wynika, że mogła się obawiać, iż jej samej lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.