Doradca Podatnika 49/2006 VAT

W obrocie gospodarczym często się zdarza, że kontrahenci zastrzegają w umowie, iż w razie niewykonania lub nienależytego wykonania umowy powstanie zobowiązanie do zapłaty kary umownej. Jednak naliczona kara umowna nie jest elementem kalkulacyjnym ceny za wykonaną usługę. Tym samym nie wpływa na kwotę należną z tytułu wykonania usługi, pozostając odrębnym tytułem prawnym.

Instytucja kary umownej uregulowana jest w kodeksie cywilnym w art. 483-484. Służy ona zabezpieczeniu interesu wierzyciela w sytuacji niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika. Kara umowna jest więc w umowie zastrzeżeniem naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego przez zapłatę określonej sumy.


Jednak należy zauważyć, że samo zapłacenie kary umownej nie zwalnia dłużnika z należytego wykonania zobowiązania. Nie może on bez zgody wierzyciela zwolnić się z zobowiązania przez zapłatę kary umownej, co wynika z przepisu art. 483 § 2 k.c. Przesłanki kary umownej są więc następujące:
1) zastrzeżenie kary umownej w umowie,
2) powstanie szkody na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania,
3) umowa dotyczyła zobowiązania niepieniężnego.

Wysokość kary umownej nie musi być adekwatna do poniesionej przez kontrahenta szkody. Zgodnie z art. 484 § 2 k.c., jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej. Tak samo jest w przypadku, gdy kara umowna jest rażąco wygórowana.

Należy pamiętać, że w sytuacji, gdy strony w umowie wprowadzą zapis wyłączający możliwość miarkowania kary, to zapis taki nie wywołuje żadnych skutków prawnych. Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług (dalej: ustawy o VAT) opodatkowaniu VAT podlegają:
1) odpłatna dostawa towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju,
2) eksport towarów,
3) import towarów,
4) wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów za wynagrodzeniem na terytorium kraju,
5) wewnątrzwspólnotowa dostawa towarów.

Przez dostawę towarów, o której mowa wyżej, stosownie do art. 7 ust. 1 ustawy o VAT rozumie się przeniesienie prawa do rozporządzania towarami jak właściciel.

Stosownie zaś do art. 2 pkt 6 ustawy o VAT przez towary należy rozumieć rzeczy ruchome, jak również wszelkie postacie energii, budynki i budowle lub ich części, będące przedmiotem czynności podlegających VAT, które są wymienione w klasyfikacjach wydanych na podstawie przepisów o statystyce publicznej, a także grunty.

W myśl art. 8 ust. 1 ustawy o VAT, przez świadczenie usług rozumie się każde świadczenie na rzecz osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, które nie stanowi dostawy towarów w rozumieniu art. 7, w tym również:

1. przeniesienie praw do wartości niematerialnych i prawnych, bez względu na formę, w jakiej dokonano czynności prawnej,
2. zobowiązanie do powstrzymania się od dokonania czynności lub do tolerowania czynności lub sytuacji,
3. świadczenie usług zgodnie z nakazem organu władzy publicznej lub podmiotu działającego w jego imieniu bądź nakazem wynikającym z mocy prawa.

 Z wymienionych przepisów wynika, że sama zapłata kary umownej, podobnie jak i jej otrzymanie, co do zasady, nie mogą być uznane za czynności opodatkowane ze względu na to, że pieniądze nie są towarem, a zatem przekazanie prawa do rozporządzania nimi nie stanowi dostawy.


Ponieważ odszkodowanie wypłacane jest jako zadośćuczynienie za szkodę, która została wyrządzona podmiotowi, lub za utracone przez niego korzyści, czynność tego rodzaju nie może być uznana za usługę.

Reasumując - kara umowna nie jest wynagrodzeniem za świadczoną usługę, lecz rekompensatą za poniesione przez kontrahenta koszty (straty). Obciążenie karą umowną za poniesione przez drugą stronę koszty nie mieści się w katalogu czynności podlegających VAT, wymienionych w art. 5 ust. 1 ustawy o VAT.

DOKUMENTOWANIE KAR UMOWNYCH

Dla udokumentowania odszkodowania można wystawić notę księgową, lecz nie fakturę VAT, którą nie dokumentuje się czynności niepodlegających podatkowi od towarów i usług. Jedynym dokumentem, który jest właściwy do ujęcia w księgach rachunkowych kontrahenta z tytułu nałożonej na niego kary umownej wynikającej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania (np. opóźnienie), będzie dokument zewnętrzny obcy w postaci otrzymanej od kontrahenta noty obciążeniowej.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.