Doradca Podatnika 50/2006 Obrót gospodarczy

Czy nowe przepisy o swobodzie działalności gospodarczej pozostaną martwymi przepisami, a przedsiębiorcy nadal będą mieli swobodę... marzenia o swobodzie działalności gospodarczej?

Podstawowym aktem prawnym regulującym podjęcie, wykonywanie i zakończenie działalności gospodarczej na terytorium RP jest ustawa o swobodzie działalności gospodarczej (dalej: ustawa), która zgodnie z przepisami ją wprowadzającymi weszła w życie 21 sierpnia 2004 r. Pewnym jej uregulowaniom ustawodawca określił jednak dłuższy vacatio legis.

Przepisy dotyczące pisemnych interpretacji prawa (art. 10) oraz mikro-, małych i średnich przedsiębiorców (art. 103-110) zaczęły obowiązywać 1 stycznia 2005 r. Przepisy zawarte w art. 16 oraz art. 23-45 mają wejść w życie 1 stycznia 2007 r. Artykuł 16 dotyczy obowiązku posługiwania się NIP przez przedsiębiorców, a art. 23-45 zawarte są w rozdziale 3. ustawy - "Ewidencja działalności gospodarczej".

Do czasu ich wejścia w życie w zakresie dotyczącym ewidencji działalności stosuje się odpowiednie przepisy ustawy - Prawo działalności gospodarczej. Od pewnego czasu prowadzone są prace nad nowelizacją ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Najważniejsze przewidziane zmiany dotyczą przeniesienia rejestracji działalności osób fizycznych z urzędów gmin do urzędów skarbowych oraz wprowadzenia instytucji zawieszenia działalności przez przedsiębiorców.

Rejestracja działalności - do 31 grudnia 2006 r.

Obecnie osoba fizyczna składa zgłoszenie o dokonanie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej w urzędzie gminy właściwym ze względu na miejsce zamieszkania. Powinno ono zawierać następujące dane: oznaczenie przedsiębiorcy oraz jego numer ewidencyjny PESEL (o ile taki ma), oznaczenie miejsca zamieszkania i adresu przedsiębiorcy, a jeżeli stale wykonuje on działalność poza miejscem zamieszkania - również wskazanie tego miejsca i adresu zakładu głównego, oddziału lub innego miejsca wykonywania działalności, określenie przedmiotu wykonywanej działalności zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności (PKD) oraz wskazanie daty rozpoczęcia działalności.

Organ ewidencyjny (wójt, burmistrz albo prezydent miasta) ma obowiązek dokonania wpisu do ewidencji działalności (chyba że wystąpią ustawowe przesłanki wydania decyzji o odmowie wpisu) i doręczenia przedsiębiorcy zaświadczenia o tym do 14 dnia od dnia zgłoszenia. Zaświadczenie nie jest wydawane w formie decyzji administracyjnej i nie stosuje się do niego przepisów k.p.a. 14-dniowy termin jest terminem na doręczenie zaświadczenia, a nie na jego wystawienie - takiego terminu ustawodawca nie określił. Zgłoszenie o dokonanie wpisu podlega opłacie w wysokości 100 złotych.

Oprócz uzyskania wpisu do ewidencji działalności gospodarczej osoba chcąca rozpocząć działalność musi jeszcze dopełnić obowiązku rejestracyjnego w urzędzie statystycznym, urzędzie skarbowym oraz ZUS. Na podstawie ustawy o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników powinna uzyskać NIP lub dopełnić obowiązku aktualizacyjnego w tym zakresie. Zgodnie z ustawą o statystyce publicznej jest obowiązana uzyskać numer identyfikacyjny REGON po złożeniu formularza RG-1 w urzędzie statystycznym lub jego oddziale w województwie, na którego terenie ma miejsce zamieszkania.

Obowiązek rejestracyjny we właściwej miejscowo jednostce organizacyjnej ZUS wynika z przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przedsiębiorca może załatwić te wszystkie formalności osobiście albo skorzystać z pośrednictwa gminy, w której uzyskuje wpis do ewidencji działalności gospodarczej. Odpowiednie dokumenty do urzędu skarbowego i urzędu statystycznego składa wtedy w urzędzie gminy, skąd powinny one być przekazane w ciągu trzech dni do pozostałych urzędów.

Droga ta jest wygodniejsza, ale z reguły dłuższa. Obowiązków rejestracyjnych w ZUS zawsze trzeba dopełnić osobiście. Ewidencja działalności gospodarczej jest jawna. Prowadzi się ją w formie papierowej. Miało to się zmienić od 1 stycznia 2007 r. wraz z wejściem w życie przepisów rozdziału trzeciego ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, zgodnie z którymi ewidencję prowadzi się w systemie informatycznym.

Rejestracja działalności - od 1 stycznia 2007 r.

Jest mało prawdopodobne, że przepisy te wejdą w życie 1 stycznia 2007 r., gdyż zgodnie z projektem ustawy o zmianie ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o swobodzie działalności gospodarczej termin ten ma zostać przesunięty na 1 października 2008 r.

W uzasadnieniu projektu można przeczytać, iż "uwzględniając niedoskonałości ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, przygotowano kompleksową jej nowelizację - projekt ustawy o zmianie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej oraz niektórych innych ustaw, która jest obecnie przedmiotem intensywnych prac rządowych.

Wprowadza ona znaczne ułatwienia (w stosunku do przepisów, które miałyby wejść w życie 1 stycznia 2007 r.) przez upraszczanie procedury rejestracji działalności gospodarczej w urzędach skarbowych zgodnie z zasadą "jednego okienka". Zmniejsza obciążenia administracyjne przedsiębiorców oraz skraca czas związany z rejestracją działalności gospodarczej." Tylko czy rozwiązania proponowane w nowelizacji są znacząco lepsze od tych, które miały wejść w życie 1 stycznia 2007 r.?

Czy główną przesłanką wydłużenia ich vacatio legis nie jest brak odpowiednich przepisów wykonawczych do ustawy oraz środków finansowych dla gmin (które wykonują zadania dotyczące ewidencji działalności gospodarczej jako zadania zlecone z zakresu administracji rządowej) na prowadzenie ewidencji w systemie informatycznym?


Zgodnie z art. 23 ust. 4 ustawy od 1 stycznia 2007 r. ewidencja (nadal prowadzona przez urzędy gmin właściwe ze względu na miejsce zamieszkania przedsiębiorcy) powinna być prowadzona w systemie informatycznym, a wniosek o wpis do ewidencji mógłby być składany osobiście, pocztą i w formie elektronicznej (art. 40 ust. 1 ustawy).

W tym ostatnim przypadku niezbędne jest funkcjonowanie przepisów o bezpiecznym podpisie elektronicznym, a na mocy ustawy o podpisie elektronicznym w związku z ustawą o zmianie ustawy o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych oraz ustawy o podpisie elektronicznym organy władzy publicznej mają obowiązek umożliwić odbiorcom usług certyfikacyjnych wnoszenie podań i wniosków w postaci elektronicznej, gdy przepisy wymagają składania ich w określonej formie lub według określonego wzoru w terminie do 1 maja 2008 r. Ewidencja nadal miałaby się opierać na zasadzie jawności.

W obecnie obowiązujących przepisach ustawodawca ograniczył się do lakonicznego stwierdzenia, iż "ewidencja działalności gospodarczej jest jawna", ale w art. 24 ust. 2 ustawy wyraźnie wskazano, że "każdy ma prawo dostępu do danych zawartych w ewidencji i do przeglądania akt ewidencyjnych przedsiębiorcy uprawnionego do ewidencji". To rozszerzenie zasady jawności - bardzo istotnej dla zapewnienia bezpieczeństwa obrotu prawnego - prowadziłoby do wzrostu praktycznego znaczenia ewidencji dla uczestników stosunków gospodarczych.

Do wzrostu tego znaczenia przyczyniłoby się także rozszerzenie zakresu danych wpisywanych do ewidencji o między innymi następujące informacje: numer identyfikacji podatkowej, adres do doręczeń i adres wykonywania działalności gospodarczej, informacje o istnieniu lub ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej, o ograniczeniu lub utracie zdolności do czynności prawnych, informacje o umowie spółki cywilnej, jeśli taka została zawarta, oraz dane stałego pełnomocnika, uprawnionego do prowadzenia spraw przedsiębiorcy, o ile przedsiębiorca udzielił takiego pełnomocnictwa (art. 27 ust. 2 ustawy).

Opłaty za wpis nie zmieniłyby się w stosunku do obecnie obowiązujących: wniosek o wpis podlegałby opłacie w wysokości 100 zł, a wniosek o zmianę wpisu - 50 zł, i mogłyby być one obniżone lub zniesione przez radę gminy (opłaty te stanowią dochód gminy). Zmieniłby się sam tryb dokonywania wpisu. Pod rządami ustawy, inaczej niż w świetle przepisów prawa działalności gospodarczej, w sprawie wpisu do ewidencji wydawano by decyzję, a nie tylko zaświadczenie. Na wydanie zaświadczenia organ ma 14 dni, a na wydanie decyzji przysługiwałby mu krótszy termin - 3 dni (roboczych).

Ponadto decyzja organu miałaby charakter decyzji administracyjnej, z czym wiąże się nabycie przez przedsiębiorcę pewnych obowiązków, ale i praw. Zgodnie z ustawą od 1 stycznia 2007 r. miała zostać wprowadzona w życie zasada "jednego okienka". Na mocy art. 44 ustawy przedsiębiorca wraz z wnioskiem o wpis do ewidencji mógłby złożyć wniosek zawierający żądanie wpisu do krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej (REGON), zgłoszenia identyfikacyjnego lub aktualizacyjnego w związku z jego numerem identyfikacji podatkowej (NIP) oraz zgłoszenia płatnika składek lub zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych ich zmiany w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych. Rozwiązanie to miało ułatwić i skrócić czas potrzebny przedsiębiorcy do zarejestrowania działalności gospodarczej.

Przekazywanie przez organ ewidencyjny wniosku przedsiębiorcy w zakresie pozostałych zgłoszeń następowałoby za pośrednictwem systemu teleinformatycznego. Zgodnie z art. 45 ustawy organ ewidencyjny, niezwłocznie po dokonaniu wpisu, przesłałby za pomocą tego systemu wniosek przedsiębiorcy, złożony na podstawie art. 44, do właściwych organów (do właściwego urzędu statystycznego, urzędu skarbowego oraz jednostki terenowej ZUS).

Rejestracja od 1 października 2008 r. - projekt

Zgodnie z projektowaną nowelizacją ustawy od 1 października 2008 r. przedsiębiorcy mieliby rejestrować działalność gospodarczą w urzędzie skarbowym, gdzie zgodnie z zasadą "jednego okienka" mogliby złożyć też odpowiednie zgłoszenie do urzędu statystycznego i ZUS. Ustawa o swobodzie też gwarantuje takie rozwiązanie - jednym okienkiem miała być gmina, która przekazywałaby wnioski do urzędu skarbowego, urzędu statystycznego i ZUS.

W projekcie rządowym rolę tę przejmuje urząd skarbowy. Rozwiązanie takie, moim zdaniem, nie jest korzystniejsze dla przedsiębiorcy, któremu przecież wszystko jedno, gdzie realizuje zasadę jednego okienka: w gminie czy w urzędzie skarbowym. Natomiast pojawia się wątpliwość, czy urzędy skarbowe nie powinny się skoncentrować na prawidłowym i terminowym wykonywaniu zadań, do których są ustanowione (czyli pobieraniu podatków i związanych z tym czynnościach), a nie rozszerzać swoją działalność na nowe obszary?

Przecież w ewidencjach gminnych znajduje się już wykształcona i doświadczona kadra, a w urzędach skarbowych trzeba będzie powołać nowe komórki i stanowiska do pełnienia tych funkcji. Istnieje poważne zagrożenie, że urzędy skarbowe - niestworzone do spraw rejestracji przedsiębiorców, nie poradzą sobie z tym.

Należy wskazać, że ewidencja działalności gospodarczej w pewien sposób wiąże gminę z jej przedsiębiorcami, co wydaje się zgodne z podstawowymi zasadami samorządności lokalnej. Ewidencja działalności, gdyby wyglądała tak, jak została ujęta w ustawie mającej wejść w życie 1 stycznia 2007 r., spełniałaby wymóg pełnej jawności, zupełności informacji w niej zawartych i zapewniania pewności obrotu gospodarczego.

Dzięki jej informatyzacji i zasadzie "jednego okienka" znacznie zostałby usprawniony cały proces rejestracji działalności gospodarczej - trzeba tylko wydać odpowiednie akty wykonawcze i zapewnić infrastrukturę informatyczną do jej prowadzenia - jak przewiduje to ustawa. Zgodnie z projektem nowelizacji urząd skarbowy miałby 7 dni na wydanie zaświadczenia - przepisy ustawy przewidują termin 3-dniowy, ale już dzisiaj trwa to zwykle krócej.

Projekt nowelizacji uwzględnia zniesienie opłaty za wpis, czy jednak rzeczywiście ta opłata stanowi tak istotne obciążenie (100 zł), że jej zniesienie ma uzasadniać wszystkie inne zmiany? Zgodnie z projektem osoby fizyczne będą rejestrowane w Krajowej Ewidencji Podatników. Zmieniłyby się zasady funkcjonowania Centralnej Informacji o Działalności Gospodarczej, która miała działać od 1 stycznia 2007 r.

Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej przewidywała powstanie Centralnej Informacji o Działalności Gospodarczej z oddziałami przy organach ewidencyjnych. Jej zadaniem miało być prowadzenie zbioru informacji o danych zawartych w ewidencji, udzielanie z ewidencji informacji o wpisie oraz wydawanie zaświadczeń o treści wpisów w ewidencji.

Centralna Informacja o Działalności Gospodarczej, pod nadzorem ministra właściwego do spraw gospodarki, wzorowana była na Centralnej Informacji Krajowego Rejestru Sądowego i miała otrzymać podobne zadania w zakresie danych zawartych w ewidencji działalności gospodarczej. Takie rozwiązanie - stworzenie dwóch zbliżonych systemów rejestracji działalności gospodarczej i dwóch spójnych centralnych systemów z danymi - wydaje się logiczne.

Dla utworzenia Centralnej Informacji o Działalności Gospodarczej minister właściwy do spraw gospodarki powinien wydać szereg rozporządzeń (o czym było wiadomo już od ponad dwóch lat!). Jednak zamiast wprowadzać w życie już gotowe i dobre rozwiązania, postanowiono wprowadzić zupełnie nowy system.

Nowe rozwiązania zakładają likwidację ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez gminy, czyli Centralna Informacja o Działalności Gospodarczej nie działałaby już w oparciu o swoje oddziały w gminnych organach ewidencyjnych. Dane o przedsiębiorcach zawarte w Informacji będą oparte na informacjach pochodzących z Krajowej Ewidencji Podatników, sądów oraz innych organów wydających koncesje, licencje i zezwolenia.

Instytucja zawieszenia

O ile zasadność proponowanych w nowelizacji zmian w zakresie rejestracji działalności gospodarczej budzi pewne wątpliwości, o tyle propozycję wprowadzenia instytucji zawieszania działalności gospodarczej przez przedsiębiorcę należy ocenić pozytywnie. Podstawowy problem przedsiębiorców wiąże się właśnie z brakiem możliwości zawieszania działalności. Chodzi głównie o to, żeby przez pewien czas, kiedy przedsiębiorca nie prowadzi działalności, mógł nie płacić składek na ubezpieczenia społeczne.

Obecnie jedyną możliwością, jaką ma, chcąc uniknąć tych obciążeń, jest wyrejestrowanie działalności. W pewnym zakresie zawieszenie działalności przewidziane jest dla osób opodatkowanych w formie karty podatkowej. Na podstawie art. 34 ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne podatnik opodatkowany w formie karty podatkowej może zgłosić do urzędu skarbowego przerwę w prowadzeniu działalności gospodarczej na okres co najmniej dziesięciu nieprzerwanych dni - za ten okres nie pobiera się podatku opłacanego w formie karty.

Dla podatników opodatkowanych w pozostałych formach (w formie ryczałtu ewidencjonowanego lub na zasadach określonych w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych") ustawodawca nie przewidział możliwości zawieszenia działalności gospodarczej. W przeciwieństwie do osób opodatkowanych w formie karty podatkowej, w przypadku pozostałych podatników podatku od dochodów osób fizycznych - w sytuacji braku działalności, a więc i braku dochodu - obowiązek podatkowy nie powstanie.

Podmioty te będą jedynie musiały składać tzw. zerowe deklaracje podatkowe, co jednak jest pewną uciążliwością. W projekcie przewidziano możliwość zawieszania działalności bez konieczności wykreślania z odpowiedniego rejestru.

Zawieszenie byłoby skuteczne wobec urzędów skarbowych i ZUS. Przedsiębiorca mógłby zawiesić działalność jednorazowo na nie krócej niż 10 kolejnych dni i na nie dłużej niż 303 dni w roku. A jeżeli ktoś planowałby zawieszenie działalności na dłuższy okres? - musiałby ją już wyrejestrować.

Zawieszenie następowałoby na wniosek przedsiębiorcy składany do naczelnika urzędu skarbowego; we wniosku przedsiębiorca powinien by określić czas zawieszenia działalności.

Gdyby z jakichś względów chciał podjąć działalność wcześniej niż przed upływem terminu jej zawieszenia, to miałby takie prawo - po uprzednim złożeniu odpowiedniego wniosku do urzędu skarbowego. W żadnym jednak przypadku zawieszenie lub rozpoczęcie działalności nie mogłoby rozpocząć się z datą wcześniejszą niż we wniosku. Jakie mogą być w praktyce główne przesłanki zawieszenia?

Przede wszystkim brak pracy, który może wynikać z sezonowości działalności przedsiębiorcy, ale także np. z przejściowego zastoju w branży.

Mogą też to być przesłanki natury osobistej, np. choroba, wyjazd za granicę. Pozostaje mieć nadzieję, że ustawodawca je wszystkie uwzględni. W okresie zawieszenia przedsiębiorca nie mógłby prowadzić swojej działalności z wyjątkiem działań podjętych w celu zachowania lub zabezpieczenia źródła dochodów (np. zatrudnienie pracowników w niezbędnym zakresie). Nie traciłby on statusu przedsiębiorcy, dlatego powinien spełniać swoje obowiązki pracodawcy, a ponadto musiałby się poddać wyznaczonym kontrolom.

---

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.