Doradca Podatnika 50/2006 Obrót gospodarczy

Jestem wspólnikiem dużej spółki jawnej. Ponieważ zauważyłem, że ostatnio spółka ponosi straty, chciałem przejrzeć jej faktury i inne dokumenty finansowe. Wtedy księgowa poinformowała mnie, że nie mam do tego prawa. Czy rzeczywiście tak jest?

Księgowa nie ma racji. Prawo do osobistej kontroli spraw spółki to uprawnienie ściśle związane z osobą wspólnika, którego nie można przenieść na osobę trzecią. Prawo to należy do majątkowych, lecz niezbywalnych uprawnień organizacyjnych. Jeżeli, na mocy umowy spółki, nie został pan pozbawiony prawa reprezentowania spółki, a może to nastąpić wyłącznie z ważnych powodów na mocy prawomocnego orzeczenia sądu (art. 30 k.s.h.), to ma pan prawo do kontroli spraw spółki.

Kodeks spółek handlowych (w art. 10) przewiduje możliwość przeniesienia tego prawa, ale tylko wówczas, gdy czynność taka związana jest z równoległym przeniesieniem udziału wspólnika. Możliwość osobistej kontroli spraw spółki (a dzięki temu bezpośredniego wpływu na własną w niej pozycję) przez wspólnika jest związana z osobowym charakterem spółki jawnej, a zwłaszcza z osobistą i nieograniczoną odpowiedzialnością wspólników za jej zobowiązania. Podstawowym uprawnieniem, które składa się na osobistą kontrolę spraw spółki jest prawo do informacji.

Obejmuje ono: możliwość żądania przedłożenia wszelkich ksiąg, pism i innych dokumentów znajdujących się w posiadaniu osób prowadzących spółkę, pracowników, prokurentów i pełnomocników spółki, które stanowią własność spółki lub zawierają informację o interesach i stanie majątkowym. Jeżeli wspólnik, który korzysta z prawa do informacji, nie ma w danej materii odpowiedniej wiedzy fachowej, to może skorzystać z pomocy osób trzecich, które posiadają odpowiednie kwalifikacje (np. księgowe, prawnicze, ekonomiczne). Może też żądać od tych osób złożenia oświadczenia, że nie ujawnią one ani nie wykorzystają uzyskanych przez niego informacji.

Powinien kierować swoje żądania w tym zakresie przede wszystkim do osób prowadzących sprawy spółki. Gdyby zarządzający spółką odmówili udzielenia informacji, wspólnik może ich pozwać. Potwierdza to stanowisko doktryny (m.in. prof. S. Sołtysiński, uważa, że ze względu na odrębność procesową spółki, wspólnik może pozwać zarówno wspólników prowadzących sprawy spółki jak i samą spółkę.) i sądownictwo.

Zdaniem Sądu Najwyższego (wyrok z 29 listopada 1936 r.; sygn. akt C II 1537/36): zarządzający cudzym majątkiem, a tym samym wspólnik prowadzący interesy spółki jawnej, mogą być zmuszeni wyrokiem do złożenia zainteresowanym udokumentowanych rachunków z dochodów i wydatków, pochodzących z zarządu powierzonego majątku, oraz do wyjaśnienia tego co im wiadomo o zatajeniu lub ukryciu majątku i należących do niego dochodów.

Wspólnicy mogą w umowie spółki dowolnie kształtować zakres prawa do kontroli. Nie mogą jednak umownie ograniczyć prawa wspólnika do osobistego zasięgania informacji o stanie majątku i interesów spółki ani prawa do osobistego przeglądania ksiąg i dokumentów spółki, ponieważ postanowienie takie jest nieważne. Nie można też powierzyć prowadzenia spraw spółki osobom trzecim z wyłączeniem wspólników (art. 38 k.s.h.).

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.