Doradca Podatnika 50/2006 Prawo w obronie przedsiębiorcy

Wierzyciel w dochodzeniu swoich roszczeń nie powinien poprzestać tylko na uzyskaniu tytułu wykonawczego, ale również korzystać ze środków prawnych, które pozwalają ustalić cały majątek dłużnika. Jego bierna postawa może bowiem spowodować niewyegzekwowanie całości należności przez komornika.

Dopóki umowa jest realizowana przez obydwie strony, a mianowicie każda ze stron wykonuje świadczenie, do którego zobowiązała się w umowie, nie występują żadne problemy prawne. Co jednak, kiedy poprzedzający podpisanie umowy wywiad gospodarczy zawiódł, a mimo licznych zabezpieczeń i skutecznego zakończenia procesu dłużnik wciąż płacić nie chce?

Ponoszący straty przedsiębiorca wyposażony zostaje w tytuł wykonawczy, który na drodze egzekucji służyć może do przymusowego odebrania dłużnikowi należnych mu pieniędzy. Od tego momentu zaczyna się gra z udziałem trzech aktorów: wierzyciela, komornika i dłużnika. W tej rozgrywce na ogół najmniej zaangażowany jest wierzyciel, pozwalający dłużnikowi uciec z majątkiem lub poprzez swoją bierność wpływający na przewlekłość postępowania egzekucyjnego.

Bierność ta wynika często z mylnego postrzegania instytucji komornika sądowego. Skierowanie wniosku egzekucyjnego niejednokrotnie nie załatwia sprawy. Tym bardziej jeżeli jego konstrukcja zawiera zbyt mało danych o stanie i składnikach majątku dłużnika.

Sprawdzenie stanu majątkowego dłużnika

Przed złożeniem wniosku egzekucyjnego na ręce komornika sądowego należy dokonać kilku, bardzo ważnych z punktu widzenia przyszłej egzekucji, czynności. Po pierwsze należy sprawdzić, czy dłużnik wciąż prowadzi działalność gospodarczą (ewidencje działalności, informatory dotyczące upadłości), jaka jest jego aktualna siedziba, miejsce wykonywania działalności lub adres zamieszkania.

Po drugie należy przejrzeć umowy, faktury, notatki, wyciągi bankowe i ustalić, czy dysponujemy wiedzą o rachunku bankowym dłużnika. Już na tym etapie istotne jest również sprawdzenie, czy dysponujemy identyfikatorami dotyczącymi jego osoby, takimi jak NIP czy PESEL. W szczególności ów drugi identyfikator może dać odpowiedź, czy nasz dłużnik pełni funkcję członka zarządu jakiejś spółki, czy jest jej udziałowcem (zajęcie i sprzedaż udziałów w spółce z o.o. jest często skuteczną metodą dochodzenia roszczeń).


Przede wszystkim komornik zajmie wskazany rachunek bankowy, poza tym będzie miał czytelny obraz, w jakim miejscu i w jakim celu dokonać powinien czynności terenowych. Gdy zarówno zajęcie rachunku bankowego, jak i czynności terenowe nie przyniosą rezultatu, będzie miał wystarczające dane, by uzyskać informacje z ZUS i US o bieżących rachunkach bankowych dłużnika i ewentualnym jego pracodawcy (płatniku składek emerytalno-rentowych).

Komornik sądowy, w przeciwieństwie do wierzyciela, jest w stanie uzyskać tego rodzaju informacji. Jest on organem mogącym na podstawie art. 761 kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.) żądać oraz zasięgać od organów administracji publicznej, organów podatkowych, organów rentowych i banków, jak również innych instytucji, informacji niezbędnych do prowadzenia egzekucji.

Za nieuzasadnioną odmowę udzielenia przez daną instytucję odpowiedzi lub złożenie fałszywych wyjaśnień instytucja taka (lub osoba) może na podstawie art. 762 k.p.c. zostać ukarana grzywną w wysokości do pięciuset złotych.

Oczywiście aktywność wierzyciela, w tej podstawowej postaci, powinna objawiać się czymś więcej, aniżeli jedynie prawidłowym, wyczerpującym skonstruowaniem i złożeniem wniosku egzekucyjnego do właściwego miejscowo komornika.

W razie bezskuteczności wezwania do zapłaty skierowanego przez komornika do dłużnika, bezskutecznych (często pozornie) czynności terenowych, a także nieprzynoszących zaspokojenia zajęć rachunków i wierzytelności w Urzędzie Skarbowym, wierzyciel wyznaczyć powinien komornikowi trop, wskazując dalsze sposoby prowadzenia postępowania - czy to poprzez próbę ujawnienia tych składników majątkowych, których dotychczasowa praca komornika nie dotyczyła, czy też poprzez sięgnięcie do rozwiązań szczególnych.


Wskazanie komornikowi powyższych sposobów uzyskania informacji na temat majątku dłużnika wymaga oczywiście złożenia stosownych wniosków, tj. wniosku polecającego komornikowi sprawdzenie zarówno w ewidencji gruntów tego, czy dłużnik jest właścicielem, współwłaścicielem lub użytkownikiem wieczystym nieruchomości, jak też we właściwym miejscowo wydziale komunikacji, czy na jego nazwisko zarejestrowane są pojazdy mechaniczne. Wachlarz czynności, które może podjąć wierzyciel, aby w sposób właściwy pokierować działaniami organu egzekucyjnego, jest oczywiście większy.

Każda informacja dotycząca miejsca zatrudnienia dłużnika, siedziby lub miejsca wykonywania przezeń działalności gospodarczej, ewentualnych kontraktów przez niego podpisywanych, spraw spadkowych, których jest uczestnikiem, tudzież innych postępowań, które mogą po stronie dłużnika skutkować uzyskaniem wymagalnej wierzytelności, jest ważna i może decydować o skuteczności postępowania.

Gdy dotychczasowe działania zawiodą

Jeśli jednak wszystkie wnioski pozostaną bez echa bądź to z powodu opieszałości działań komorniczych, bądź też z innych, leżących poza organem egzekucyjnym - metodą, która może okazać się skuteczna, będzie skierowanie do sądu wniosku o nakazanie dłużnikowi wyjawienie majątku. Kwestię tę reguluje art. 913 k.p.c.


Wyjawienie majątku dotyczy ujawnienia przez dłużnika całego stanu posiadania. Wiedzy tej na ogół nie można zdobyć za pomocą wyjaśnień składanych przez dłużnika w trybie art. 801 k.p.c. ani też w wyniku zapytań i wywiadu prowadzonego przez organ egzekucyjny na podstawie wspomnianego już art. 762 k.p.c.

Celem tego pomocniczego środka egzekucyjnego jest zagwarantowanie skuteczności egzekucji świadczeń pieniężnych, dlatego też przewidziano dopuszczalność jego zastosowania zarówno w fazie przedegzekucyjnej, egzekucyjnej, jak i poegzekucyjnej. Jedynym warunkiem, w razie kierowania wniosku po zakończeniu postępowania egzekucyjnego, o którym już wspominano, jest wykazanie, że wierzyciel na skutek przeprowadzonej egzekucji nie uzyskał w pełni zaspokojenia swej wierzytelności.

Wykazanie należy rozumieć jednoznacznie - jako udowodnienie, które w tym przypadku polega na przedłożeniu postanowienia o umorzeniu postępowania ze względu na jego bezskuteczność (art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c.) oraz tytułu wykonawczego.


Odmiennie przedstawia się problem merytorycznych przesłanek skutecznego wniesienia wniosku o wyjawienie majątku przed wszczęciem egzekucji sądowej. Zgodnie z zapisem art. 913 § 2 k.p.c. wierzyciel musi jedynie uprawdopodobnić, że ze znanego mu majątku dłużnika oraz jego periodycznych świadczeń nie uzyska zaspokojenia.

Wymogi formalne wyjawienia majątku

Zgodnie z treścią art. 914 k.p.c. wniosek o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku składa się w sądzie właściwości ogólnej dłużnika, a więc w sądzie miejsca zamieszkania dłużnika lub jego pobytu, a w przypadku osoby prawnej - w sądzie miejsca jego siedziby. Wniosek taki powinien czynić zadość wszystkim warunkom formalnym pisma procesowego, przewidzianym w art. 126 k.p.c. Ponadto we wniosku zawrzeć należy żądanie złożenia przez dłużnika wykazu posiadanego przez niego majątku oraz złożenia przyrzeczenia.

Od wniosku o wyjawienie majątku pobiera się wpis stały w kwocie 40 zł, zgodnie z art. 70 pkt 5 ustawy z o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Oczywiście oprócz pamiętania o zamieszczeniu żądania i o właściwym opłaceniu wniosku (np. poprzez oklejenie go znakami opłaty sądowej), wierzyciel powinien pamiętać też o dołączeniu do wniosku dokumentów, które uprawdopodobnią lub udowodnią niemożliwość uzyskania zaspokojenia.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.