Doradca Podatnika 50/2006 Ubezpieczenia

Umowy zlecenia oraz inne umowy cywilnoprawne już od kilku lat zyskują na popularności. Płatnicy składek wciąż jednak zgłaszają szereg wątpliwości w zakresie swoich obowiązków w stosunku do osób wykonujących pracę na podstawie tego rodzaju umów. Dotyczą one przede wszystkim zasad podlegania poszczególnym rodzajom ubezpieczeń oraz podstaw wymiaru składek.

Umowa samoistna

Osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, wobec której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, podlegają obowiązkowo z tego tytułu ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym. Jeżeli praca wykonywana na podstawie tego rodzaju umowy świadczona jest w siedzibie lub miejscu prowadzenia działalności przez zleceniodawcę obowiązkowe jest również ubezpieczenie wypadkowe.

Zasady te wynikają z art. 6 ust. 1 pkt 4 oraz art. 12 ust. 1 i ust. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawa systemowa). Obowiązkowe dla tej grupy osób jest także ubezpieczenie zdrowotne. Tak z kolei stanowi art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Powyższe wyjaśnienia nie dotyczą uczniów i studentów, którzy nie ukończyli 26 roku życia - piszemy o tym w dalszej części opracowania.

Natomiast kolejna z umów cywilnoprawnych, tj. umowa o dzieło, nie rodzi obowiązku ubezpieczeń społecznych, a tym samym i ubezpieczenia zdrowotnego. Jeżeli więc dana osoba wykonuje pracę tylko i wyłącznie na podstawie umowy o dzieło, nie podlega z tego tytułu żadnym ubezpieczeniom.

Każda osoba podlegająca ubezpieczeniom powinna zostać do nich zgłoszona przez płatnika składek, w tym wypadku - przez zleceniodawcę. Ustawa systemowa wyznacza na to 7-dniowy termin, liczony od momentu powstania obowiązku ubezpieczeń. Dokonujemy tego z wykorzystaniem druku ZUS ZUA lub ZUS ZZA oraz jednego z kodów tytułu ubezpieczenia zaczynających się od cyfr 04.

Do chorobowego dobrowolnie

Następne z ubezpieczeń społecznych - chorobowe, jest dla zleceniobiorców dobrowolne. Objęcie tym ubezpieczeniem następuje na wniosek zainteresowanego, który może być zgłoszony w każdym momencie wykonywania zlecenia. Ubezpieczenie chorobowe rozpoczyna się od dnia wskazanego we wniosku, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym został on zgłoszony.

Przy czym objęcie ubezpieczeniem od dnia wskazanego we wniosku następuje tylko wówczas, jeśli zgłoszenie do ubezpieczenia emerytalnego i rentowego zostało dokonane w terminie określonym w art. 36 ust. 4 ustawy systemowej, tj. 7 dni od daty powstania ich obowiązku. W związku z tym, że zleceniobiorca może przystąpić do omawianego ubezpieczenia w każdym momencie - również w trakcie wykonywanej już umowy - płatnicy powinni pamiętać o zasadzie wynikającej z art. 36 ust. 14 ustawy systemowej.

Przepis ten mówi, że o zmianie m.in. rodzaju ubezpieczeń płatnik informuje ZUS poprzez wyrejestrowanie z dotychczasowych ubezpieczeń i jednoczesne złożenie nowego zgłoszenia - tym razem łącznie z ubezpieczeniem chorobowym.


Uczniowie i studenci według innych zasad

Umowy cywilnoprawne często zawierane są z uczniami lub studentami. Jest to szczególnie korzystne dla zleceniodawców, ponieważ ta grupa osób wyłączona jest z ubezpieczeń. Artykuł 6 ust. 4 ustawy systemowej mówi bowiem, że zleceniobiorcy nie podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym, jeśli są uczniami gimnazjów, szkół ponadgimnazjalnych, ponadpodstawowych lub studentami, do ukończenia 26 lat.

Osoby te nie podlegają również pozostałym ubezpieczeniom społecznym oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu. Nie mogą także przystąpić do nich na zasadach dobrowolności. Jeżeli jednak dana osoba ukończy w trakcie wykonywania zlecenia 26 rok życia, zleceniodawca musi zgłosić ją do poszczególnych ubezpieczeń na ogólnych zasadach obowiązujących w stosunku do zleceniobiorców.


Dla celów ubezpieczeń społecznych uznaje się, że uczniem do 31 sierpnia każdego roku jest osoba, która:

• kontynuuje naukę w tej samej szkole,
• skończyła szkołę i rozpoczyna naukę w szkole, w której rok szkolny rozpoczyna się 1 września,
• ukończyła szkołę i nie kontynuuje nauki.

Za ucznia uważa się również osobę, która przedłoży zaświadczenie o przyjęciu na studia wyższe. Tym razem osoba ta jest uznawana za ucznia do 30 września. Z kolei za studenta uważamy osobę kształcącą się na studiach pierwszego (licencjackie, inżynierskie) lub drugiego stopnia (uzupełniające studia magisterskie) albo na jednolitych studiach magisterskich. Zleceniobiorca powinien być traktowany jako student do momentu ukończenia studiów, tj.:

• złożenia egzaminu dyplomowego,
• złożenia ostatniego wymaganego planem studiów egzaminu - w przypadku kierunków lekarskiego, lekarsko-dentystycznego i weterynarii,
• zaliczenia ostatniej przewidzianej planem studiów praktyki - w przypadku kierunku farmacji bądź skreślenia z listy studentów.

Studentami nie są natomiast - dla celów rozstrzygania obowiązku ubezpieczeń społecznych - uczestnicy studiów doktoranckich lub podyplomowych.

Zlecenie u własnego pracodawcy

Ustawa systemowa, w art. 8 ust. 2a, informuje, że za pracownika uważa się również osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, o ile umowa taka została zawarta z własnym pracodawcą albo jeśli w jej ramach praca świadczona jest na rzecz własnego pracodawcy.

Przepis ten dotyczy też umów o dzieło. Oznacza to, że pracownik, który podpisał z własnym pracodawcą umowę cywilnoprawną podlega obowiązkowo wszystkim rodzajom ubezpieczeń społecznych oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu zarówno ze stosunku pracy, jak i z tej umowy. Pracodawca, będący jednocześnie zleceniodawcą, nie musi zgłaszać takich osób dodatkowo do ubezpieczeń. Po prostu przychód z obu umów sumuje i wykazuje w jednej pozycji raportu miesięcznego składanego z kodem pracowniczym.


Zauważmy, że w przedstawionej sytuacji nie ma zastosowania przepis zwalniający z ubezpieczeń uczniów i studentów do ukończenia przez nich 26 roku życia. Jeżeli więc umowa zlecenia zostanie podpisana z własnym pracownikiem, który jest np. studentem w wieku 23 lat, będzie on podlegał ubezpieczeniom z obu umów jako pracownik.

Umowa z obcym pracodawcą

Przy tego rodzaju zbiegu tytułów do ubezpieczeń dana osoba podlega obowiązkowo wszystkim ubezpieczeniom z racji pozostawania w stosunku pracy. Natomiast rodzaj i charakter ubezpieczeń z tytułu wykonywanej umowy cywilnoprawnej uzależniony jest od wysokości wynagrodzenia osiąganego z zatrudnienia na podstawie umowy o pracę.

Jeżeli odpowiada ono - w przeliczeniu na okres miesiąca - co najmniej wynagrodzeniu minimalnemu, to ubezpieczenia emerytalne i rentowe są dobrowolne. Jeśli zleceniobiorca do nich przystąpi oraz praca w ramach tej umowy będzie świadczona w siedzibie lub miejscu prowadzenia działalności przez zleceniodawcę - ubezpieczenie wypadkowe jest obowiązkowe. Umowa cywilnoprawna w tej sytuacji nie stanowi tytułu do ubezpieczenia chorobowego i to zarówno obowiązkowego, jak i na zasadach dobrowolności.


W każdej z przedstawionych sytuacji ubezpieczenie zdrowotne jest obowiązkowe z obu tytułów, tj. ze stosunku pracy oraz umowy cywilnoprawnej. űeby móc ustalić istnienie obowiązku ubezpieczeń z tytułu umowy cywilnoprawnej zleceniodawca powinien zażądać od zleceniobiorcy zaświadczenia (oświadczenia) o wysokości przychodów osiąganych ze stosunku pracy.


Podstawa uzależniona od zapisów w umowie

Ustawa systemowa uzależnia podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne zleceniobiorców od sposobu, w jaki w umowie tej określono odpłatność za jej wykonanie. Co stanowi podstawę składek na poszczególne rodzaje ubezpieczeń, w przypadku osób wykonujących umowy cywilnoprawne przedstawia tabela nr 1.

Podstawę stanowi	Uwagi	Przepis regulujący
Ubezpieczenia emerytalne i rentowe
przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych - o ile odpłatność za wykonanie umowy określono kwotowo, w kwotowej stawce godzinowej lub akordowej albo prowizyjnie	składek nie liczymy po przekroczeniu tzw. rocznej podstawy wymiaru - w roku 2006 r. jest to kwota 73 560 zł	art. 18 ust. 3 oraz art. 19 ust. 1-5 ustawy systemowej
zadeklarowana kwota nie niższa od wynagrodzenia minimalnego - jeśli odpłatność za wykonanie umowy określona została w inny sposób	j.w.	art. 18 ust. 7, art. 19 ust. 1-5 ustawy systemowej
Ubezpieczenie wypadkowe
podstawa składek emerytalno-rentowych	nie stosuje się tu wspomnianego wyżej ograniczenia	art. 20 ust. 1 i ust. 2 ustawy systemowej
Ubezpieczenie chorobowe
podstawa składek emerytalno-rentowych	nie stosujemy ograniczenia rocznej podstawy, natomiast miesięczna podstawa nie może przekraczać kwoty odpowiadającej 250 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale	art. 20 ustawy systemowej
Ubezpieczenie zdrowotne
podstawa składek emerytalno-rentowych, po potraceniu części składek na ubezpieczenia społeczne finansowanych ze środków ubezpieczonego (18,71 proc. lub 16,26 proc., gdy zleceniobiorca nie przystąpił do ubezpieczenia chorobowego)	nie stosuje się ograniczenia rocznej podstawy wymiaru	art. 81 ust. 1, ust. 5 oraz ust. 6 ustawy zdrowotnej

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.