Doradca Podatnika 51-52/2006 Prawo pracy

Członkowie zarządu spółek kapitałowych (spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółki akcyjnej) mogą nawiązać stosunek pracy z podmiotem, który reprezentują. Obok stosunku korporacyjnego (którego istotą jest powołanie w skład zarządu przez uprawniony organ) wiążącego danego członka ze spółką na podstawie przepisów kodeksu spółek handlowych, spółkę i taką osobę mogą łączyć stosunki cywilnoprawne, jak i właśnie stosunek pracy.

Biorąc pod uwagę art. 22 kodeksu pracy (dalej: k.p.), zgodnie z którym "przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem" pewne kontrowersje budzić może pozycja prezesów zarządu z racji nadrzędnej funkcji pełnionej w spółce i braku istnienia stosunku podporządkowania takiej osoby. Jednak autor niniejszego opracowania stoi na stanowisku, iż dopuszczalne jest zawarcie na takich warunkach umowy o pracę, co znajduje odzwierciedlenie w praktyce obrotu prawnego.


Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie zależności związanych raczej z zasadami dotyczącymi sposobu zawarcia i rozwiązania umów o pracę z członkami zarządu, kwestie dotyczące samej treści stosunku pracy zostały potraktowane jako poboczne i nie będą rozwijane w sposób zbyt szeroki z racji stosowania w tej sferze ogólnych zasad przewidzianych w k.p.

Nawiązanie stosunku pracy z członkiem zarządu

Regulacją podstawową dotyczącą nawiązania stosunku pracy między spółką kapitałową a członkiem zarządu są przepisy art. 210 § 1 oraz 379 § 1 kodeksu spółek handlowych (dalej: k.s.h.). Stanowią one odpowiednio, że:

• w umowie między spółką a członkiem zarządu oraz w sporze z nim spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników (art. 210 § 1 k.s.h.)
• w umowie między spółką a członkiem zarządu, jak również w sporze z nim spółkę reprezentuje rada nadzorcza albo pełnomocnik powołany uchwałą walnego zgromadzenia (art. 379 § 1 k.s.h.)

Normy te stanowią wyłom w ogólnych zasadach reprezentacji spółek kapitałowych, gdzie uprawnionym do reprezentacji jest co do zasady zarząd. Uzasadnieniem wprowadzenia takiej regulacji jest ogólnie zagrożenie interesów spółki. Brak takiego przepisu mógłby prowadzić do poważnych nadużyć interesów wspólników/akcjonariuszy.

Oba ww. przepisy mają charakter bezwzględnie obowiązujący i nie mogą być zmienione postanowieniami umowy spółki/statutu. Stosuje się je do spółek zarówno jednoosobowych jak i wieloosobowych, przy czym pewne komplikacje wywołuje sytuacja, w której jedyny udziałowiec/akcjonariusz jest zarazem jedynym członkiem zarządu, co szerzej omówiono w dalszej części opracowania. Z art. 210 § 1 oraz 379 § 1 k.s.h. wynika dwojaka forma reprezentowania spółki kapitałowej w umowie o pracę z członkiem zarządu:

• przez radę nadzorczą spółki kapitałowej,
• przez pełnomocnika powołanego uchwałą wspólników/akcjonariuszy spółki kapitałowej.

Dla poprawności działania należy się upewnić, czy w danej spółce z ograniczoną odpowiedzialnością postanowieniami umowy spółki ustanowiono radę nadzorczą, czy też nie, bowiem jej utworzenie jest obligatoryjne tylko w przypadku określonym w art. 213 § 2 k.s.h. Utworzenie rady nadzorczej jest za to obowiązkowe w każdej spółce akcyjnej.

Reprezentacja spółki poprzez radę nadzorczą

Kodeks spółek handlowych nie reguluje szczegółowo sposobu reprezentowania spółki przez ten organ. Przyjmuje się, co do zasady, że jako organ kolegialny w jej imieniu powinni działać wszyscy członkowie. Dopuszczalne jest jednak również takie rozwiązanie, gdzie rada nadzorcza desygnuje w swoim imieniu jednego z członków do podpisania umowy o pracę z członkiem zarządu na określonych w uchwale warunkach.

Zagadnienie to może być uregulowane również w regulaminie rady nadzorczej, o ile oczywiście został uchwalony - warto zwrócić na to uwagę. Pamiętać należy również, że rada nadzorcza nie może przenieść swojego uprawnienia na inny organ.

Reprezentacja spółki przez pełnomocnika

W zakresie regulacji dotyczącej pełnomocnika występującego w imieniu spółki nasuwa się mniej wątpliwości. W tej sytuacji mamy do czynienia z osobą umocowaną do zawarcia umowy o pracę z członkiem zarządu na podstawie uchwały zgromadzenia wspólników bądź walnego zgromadzenia akcjonariuszy (umocowanie takiej osoby musi mieć źródło w uchwale zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenia akcjonariuszy).

W przypadku spółek akcyjnych powołanie pełnomocnika przez walne zgromadzenie akcjonariuszy wyłącza kompetencję rady nadzorczej. W odniesieniu do spółek z ograniczoną odpowiedzialnością pewne kontrowersje budzi sytuacja, w której powołano pełnomocnika zgromadzenia wspólników i jednocześnie działa rada nadzorcza.

W takim przypadku bezpieczniejszym będzie reprezentowanie spółki poprzez radę nadzorczą. Jeżeli mamy do czynienia ze spółką akcyjną, to należy pamiętać, iż zgodnie z art. 421 § 1 k.s.h. uchwały walnego zgromadzenia powinny być umieszczone w protokole sporządzonym przez notariusza. Niedochowanie tego wymogu skutkuje bezwzględną nieważnością uchwały.


Spółki jednoosobowe

Przy zawieraniu umów o pracę w spółkach kapitałowych należy mieć na uwadze art. 210 § 2 oraz art. 379 § 2 k.s.h. dotyczący spółek jednoosobowych, w których jedyny wspólnik/akcjonariusz, jest zarazem jedynym członkiem zarządu.

Przepisy te dotyczą również umów o pracę, w związku z czym wymaga się w takiej sytuacji dochowania formy aktu notarialnego, jednakże nie budzące wątpliwości stanowisko zawarte w orzecznictwie SN wyłącza te umowy jako dopuszczalne z punktu widzenia prawa pracy. W związku z tym w praktyce przy okazji próby sporządzenia umowy o pracę na powyższych zasadach spotkać się można z odmową wykonania czynności notarialnej, której podstawą będzie stanowisko judykatury.


Orzeczenie to odwołuje się do uchylonych już przepisów k.s.h., jednak jest w pełni aktualne w odniesieniu do obowiązujących norm i obu typów spółek kapitałowych.

Treść stosunku pracy z członkiem zarządu

Należy przypomnieć, iż umowa o pracę z członkiem zarządu powinna spełniać wymogi określone w art. 29 § 1 k.p. Umowa o pracę winna być sporządzona na piśmie. Istotnym jest, by pamiętać o regulacji zawartej w § 4 powołanego przepisu, który wskazuje, iż zmiana warunków umowy o pracę wymaga formy pisemnej.

Dla zmiany treści stosunku pracy z członkami zarządu trzeba dochować wszelkich wymogów omówionych w odniesieniu do zawarcia umowy o pracę, a więc wszelkie oświadczenia spółki kapitałowej powinny być składane zgodnie z art. 210 § 1 oraz art. 379 § 1 k.s.h. Przy ustalaniu warunków zatrudnienia członka zarządu należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 378 § 1 k.s.h. rada nadzorcza ustala wynagrodzenie członków zarządu zatrudnionych na podstawie umowy o pracę lub innej umowy, chyba że statut stanowi inaczej.

Co więcej, zgodnie z § 2 ww. przepisu walne zgromadzenie może upoważnić radę nadzorczą do ustalenia, że wynagrodzenie członków zarządu obejmuje również prawo do określonego udziału w zysku rocznym spółki, który jest przeznaczony do podziału między akcjonariuszy, zgodnie z art. 347 § 1 k.s.h.

Specyfika stosunku pracy z członkiem zarządu

Konieczne jest również zasygnalizowanie pewnych specyficznych rozwiązań przewidzianych w kodeksie pracy, a dotyczących statusu członka organu zarządzającego. Kodeks pracy w art. 128 § 2 pkt 2 wyróżnia kategorię pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy (pracownicy kierujący jednoosobowo zakładem pracy i ich zastępcy lub pracownicy wchodzący w skład kolegialnego organu zarządzającego zakładem pracy oraz główni księgowi).

W odniesieniu do regulacji dotyczących zarówno czasu pracy, jak i zasad wynagradzania przewiduje się dla takich osób pewne rozwiązania odbiegające od zasad ogólnych, dlatego warto mieć na uwadze zapisy art. 131 § 2, art. 132 § 2 pkt 2, art. 149 § 2, art. 1514 § 1, art. 1515 § 4, art. 1517 § 5, art. 24126 § 2 k.p.

Rozwiązanie stosunku pracy z członkiem zarządu

Rozwiązanie umowy o pracę z członkiem zarządu podlega ogólnym zasadom dotyczącym rozwiązania umowy o pracę. Należy oczywiście brać pod uwagę rodzaj zawartej umowy, np. czy zawarto ją na czas określony czy też nieokreślony.

---

Rozwiązanie stosunku pracy z członkiem zarządu
może nastąpić w sposób niezwiązany ze stosunkiem korporacyjnym zarówno przed jego ustaniem, jak i dopiero po ewentualnym odwołaniu. Poniżej wskazano, tytułem przypomnienia, sposoby rozwiązania umowy o pracę ze szczególnym uwzględnieniem zależności w odniesieniu do stosunku korporacyjnego.

---

Rozwiązanie umowy za porozumieniem stron
Rozwiązanie w tym trybie zawsze jest najmniej kłopotliwe dla obu zainteresowanych stron. Dla skutecznego zawarcia porozumienia o rozwiązaniu stosunku pracy zawsze konieczne jest złożenie zgodnych oświadczeń przez obie strony. Rozwiązanie w tym trybie możliwe jest praktycznie w każdej sytuacji.

---

Rozwiązanie umowy za wypowiedzeniem
Zgodnie z art. 30 § 3-5 k.p. oświadczenie każdej ze stron o rozwiązaniu umowy o pracę za wypowiedzeniem powinno nastąpić na piśmie. Koniecznym elementem oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony składanego przez pracodawcę jest wskazanie przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie.

Mówiąc w dużym skrócie, wskazana przyczyna powinna być konkretna, prawdziwa i znana pracownikowi. W dużym uproszczeniu trzeba podkreślić, że wskazane przez pracodawcę przyczyny mogą odnosić się do wszelkich okoliczności w związku ze stosunkiem pracy i zakresem obowiązków danego członka zarządu.

Z punktu widzenia pełnionej przez członka zarządu funkcji należy szerzej rozważyć odwołanie z pełnionej funkcji jako przyczynę uzasadniającą rozwiązanie umowy za wypowiedzeniem.


Oba stanowiska SN pozwalają stwierdzić, iż odwołanie z funkcji członka zarządu jest, co do zasady, dopuszczalne w odniesieniu do członków zarządu, z którymi zawarto umowę o pracę w związku z powołaniem do organu. Dlatego w odniesieniu do pracowników, którzy stosunek pracy nawiązali wcześniej i nie było to związane z powołaniem do składu zarządu, odwołanie z pełnionej funkcji samo w sobie może nie stanowić wystarczającej przyczyny dla rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem.

Odrębność zarówno stosunku pracy, jak i stosunku korporacyjnego wyraźnie uwypuklono w wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 29 stycznia 1997 r. (sygn. akt III APa 9/96, OSA 1997/11-12/46), w którym wskazano, iż "unieważnienie uchwały zgromadzenia wspólników wywiera skutek jedynie wobec powierzonej powodowi funkcji Prezesa Zarządu Spółki - natomiast ocena prawidłowości rozwiązania łączącego ze spółką stosunku pracy podlega rygorom prawa pracy i wymaga wykazania przyczyn uzasadniających jego rozwiązanie (art. 45 k.p.). Ponieważ strona pozwana żadnych innych przyczyn, poza odwołaniem powoda z piastowania funkcji organu spółki nie podała - takie wypowiedzenie uznać należy za dokonane bez uzasadnionej przyczyny (...)".

---

Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia
Zgodnie z art. 30 § 3-5 k.p. oświadczenie każdej ze stron o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia powinno nastąpić na piśmie. Konieczne jest również wskazanie przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie i powinna być ona konkretna, prawdziwa i znana pracownikowi. Zgodnie z art. 52 § 1 k.p. pracodawca może rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika w razie:

• ciężkiego naruszenia przez pracownika podstawowych obowiązków pracowniczych
• popełnienia przez pracownika w czasie trwania umowy o pracę przestępstwa, które uniemożliwia dalsze zatrudnianie go na zajmowanym stanowisku, jeżeli przestępstwo jest oczywiste lub zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem
• zawinionej przez pracownika utraty uprawnień koniecznych do wykonywania pracy na zajmowanym stanowisku.

Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika winno nastąpić nie później niż miesiąc od uzyskania przez pracodawcę wiadomości o okoliczności uzasadniającej rozwiązanie umowy.

Podmiot uprawniony do rozwiązania umowy o pracę

Niezależnie od przyjętego trybu rozwiązania umowy o pracę z członkiem zarządu istotne jest, by zachować odpowiednie zasady reprezentacji spółki. Dlatego przy rozwiązywaniu umowy z osobą będącą wciąż członkiem zarządu wszelkie oświadczenia spółki winny być składane zgodnie z zasadami określonymi w art. 210 § 1 oraz art. 379 § 1 k.s.h. z uwzględnieniem postanowień art. 30 § 3-5 k.p. W sytuacji gdy dana osoba została już skutecznie odwołana zgodnie z regulacją k.s.h. z funkcji członka zarządu, rozwiązanie umowy może nastąpić na zwykłych zasadach na podstawie stosownego oświadczenia złożonego przez zarząd spółki lub przez osobę do tego przez zarząd umocowaną.

---

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.