Doradca Podatnika 01/2007 Obrót gospodarczy

Sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę w każdym stanie sprawy nieważność czynności prawnej (art. 58 § 1 k.c.), jednak tylko na podstawie materiału zgromadzonego zgodnie z regułami wskazanymi w art. 47912 § 1 i art. 381 k.p.c.

Spółka z o.o. zaciągnęła kredyt w Banku K. Kiedy spółka znalazła się w upadłości, okazało się, że posiadała na koncie w banku, którego była dłużnikiem, jedynie ok. 30 tys. zł, natomiast kwota niespłaconego kredytu przekraczała 1 mln zł. Gdy bank dokonał potrącenia tych należności, syndyk masy upadłości spółki wystąpił do sądu o stwierdzenie niedopuszczalności takiego potrącenia. W jego ocenie działanie banku było niegodne z art. 93 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. nr 60, poz. 535 ze zm.).

Zgodnie z tym rozwiązaniem, potrącenie wierzytelności upadłego z wierzytelnością wierzyciela jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości, chociażby termin wymagalności jednej z nich jeszcze nie nastąpił.

Do potrącenia przedstawia się całkowitą sumę wierzytelności upadłego, a wierzytelność wierzyciela tylko w wysokości wierzytelności głównej wraz z odsetkami naliczonymi do dnia ogłoszenia upadłości. Jeżeli termin płatności nieoprocentowanego długu upadłego w dniu ogłoszenia upadłości nie nastąpił, do potrącenia przyjmuje się sumę należności zmniejszoną o odsetki ustawowe, nie wyższe jednak niż 6 proc., za czas od dnia ogłoszenia upadłości do dnia płatności i nie więcej niż za okres dwóch lat. űądanie zgłoszone przez syndyka zostało oddalone przez sąd I instancji.

Wówczas wniósł on apelację, zarzucając że potrącenie wierzytelności jest bezwzględnie nieważne w rozumieniu art. 58 k.c. z uwagi na naruszenie art. 93 ust. 2 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (j.t. Dz.U. z 2002 r. nr 72, poz. 665 ze zm.) określającego warunki dopuszczalności potracenia przez bank wierzytelności z długami oraz art. 80 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (j.t. Dz.U. z 2002 r. nr 110, poz. 968 ze zm.).

Zgodnie z art. 58 k.c. czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy.

Nieważna jest również czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Jednocześnie syndyk zgłosił nowe wnioski dowodowe na poparcie zgłoszonych w apelacji zarzutów (kwestionowanie w apelacji ustaleń faktycznych nie jest równoznaczne ze złożeniem wniosków dowodowych: zob. wyrok SN z 10 września 1999 r., sygn. akt. II UKN 95/99, OSNP 2000 r. nr 23/2000, poz. 868).

Sąd II instancji powziął wątpliwość co do dopuszczalności zgłoszenia dodatkowych zarzutów dopiero w apelacji, dlatego skierował do SN pytanie prawne. Zgodnie bowiem z art. 47912 § 1 k.p.c. powód jest obowiązany podać w pozwie wszystkie twierdzenia oraz dowody na ich poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania, chyba że wykaże, iż ich powołanie w pozwie nie było możliwe albo że potrzeba powołania wynikła później.

Zaś art. 381 k.p.c. stanowi, że sąd II instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później. W ocenie sądu wnoszącego pytanie rygory te mają prowadzić do dyscyplinowania stron.

Przepis pozostawia ocenę możliwości oraz celowości dopuszczenia nowych faktów i dowodów w postępowaniu apelacyjnym sądowi drugiej instancji, który powinien kierować się okolicznościami konkretnej sprawy. Strona, która powołuje w postępowaniu apelacyjnym nowe fakty lub dowody, powinna wykazać (lub przynajmniej uprawdopodobnić), że nie mogła ich powołać w postępowaniu przed sądem I instancji lub że potrzeba powołania się na nie wynikła później.

Natomiast obowiązkiem sądu II instancji jest dokonanie wszechstronnej oceny wykazanych przez stronę okoliczności z punktu widzenia zasad tego przepisu, podjęcie decyzji o dopuszczaniu bądź pominięciu nowych faktów czy dowodów oraz uzasadnienie swojej decyzji. Nie można pominąć dowodu z powołaniem się na art. 381 k.p.c., jeżeli opóźnienie w jego zgłoszeniu jest usprawiedliwione przebiegiem procesu, zaś pominięcie wnioskowanego w postępowaniu apelacyjnym dowodu bez ustosunkowania się sądu do tego wniosku stanowi naruszenie art. 381 k.p.c.

Sąd Najwyższy stwierdził, że sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę w każdym stanie sprawy nieważność czynności prawnej określoną w art. 58 § 1 k.c., ale wyłącznie na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego zgodnie z regułami wskazanymi w art. 47912 § 1 i art. 381 k.p.c.

(Uchwała SN z 17 czerwca 2005 r., sygn. akt III CZP 26/05)