Doradca Podatnika 03/2007 Prawo w obronie przedsiębiorcy

Do tej pory postępowania podatkowe charakteryzowała zasada pisemności, co wiązało się z uciążliwą i długotrwałą wymianą pism pomiędzy organem podatkowym a podatnikiem. Od 1 stycznia 2007 r. zasada ta została ograniczona, na razie tylko w fazie postępowań odwoławczych, za sprawą wprowadzenia do Ordynacji podatkowej nowej instytucji, jaką jest ustna rozprawa podatkowa.

Nowelizacja Ordynacji podatkowej, dokonana ustawą z 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw, wprowadziła od 1 stycznia 2007 r. do postępowania podatkowego nową instytucję prawną, tj. rozprawę podatkową, którą uznać należy za szczególną formę postępowania dowodowego, będącą odstępstwem od wynikającej z art. 162 Ordynacji podatkowej (dalej: o.p.) zasady pisemności postępowania.

Przepisy odnoszące się do tej instytucji zawarte zostały w Dziale IV tej ustawy, w nowym rozdziale 11a zatytułowanym "Rozprawa". Wprowadzenie tych przepisów skutkowało także modyfikacją treści art. 139 § 3, która zostanie omówiona w dalszej części opracowania.

MOTYWY PRZEPROWADZENIA ROZPRAWY

Podstawową kwestią wymagającą podkreślenia jest to, że rozprawa może odbywać się wyłącznie w trakcie postępowania odwoławczego. Rozprawę można przeprowadzić zarówno z urzędu, jak i na wniosek strony, przy czym w przepisach znowelizowanej Ordynacji nie wskazano wprost formy dla rozstrzygnięcia organu odwoławczego o zamiarze przeprowadzenia rozprawy.

Ponieważ jednak przepis art. 200a § 4 stanowi jednoznacznie, że w sprawie odmowy przeprowadzenia rozprawy wydaje się postanowienie, to za oczywiste uznać należy, że taką samą formę (tj. postanowienia) musi przyjąć dokument potwierdzający zamiar jej przeprowadzenia.


Ustawową przesłanką uzasadniającą przeprowadzenie rozprawy z urzędu jest potrzeba wyjaśnienia istotnych okoliczności stanu faktycznego sprawy przy udziale świadków lub biegłych albo w drodze oględzin lub sprecyzowania argumentacji prawnej prezentowanej przez stronę w toku postępowania.

W przypadku gdy wniosek składa strona, nałożono na nią obowiązek zawarcia we wniosku uzasadnienia potrzeby przeprowadzenia rozprawy oraz wskazania, jakie okoliczności sprawy powinny być wyjaśnione i jakie czynności powinny być dokonane na rozprawie. Podobnie jak w przypadku "normalnego" postępowania dowodowego, przesłanką odmowy przeprowadzenia rozprawy na wniosek strony jest to, że przedmiotem rozprawy mają być okoliczności niemające znaczenia dla sprawy albo okoliczności te są wystarczająco potwierdzone innym dowodem.

PRZYGOTOWANIE DO PRZEPROWADZENIA ROZPRAWY

Niezależnie od trybu podjęcia przez organ odwoławczy decyzji o przeprowadzeniu rozprawy (tj. z urzędu czy na wniosek), musi on podjąć szereg czynności przygotowawczych. Do czynności tych zaliczyć należy zarówno czynności związane z obsługą techniczną samej rozprawy, jak też z ustaleniem jej uczestników oraz powiadomieniem ich o terminie i miejscu jej przeprowadzenia. Same czynności techniczne, tj. przygotowanie odpowiedniej sali wraz z aparaturą umożliwiającą ewentualne utrwalenie przebiegu rozprawy (np. komputer dla protokolanta), jak też powielenie i/lub utrwalenie dowodów składanych przez uczestników postępowania, wydają się mało ważne, ale w celu należytego przeprowadzenia rozprawy należy o nich pamiętać.

Większą trudność może sprawić ustalenie listy uczestników rozprawy, gdyż przepisy Ordynacji nie zawierają ani zamkniętego, ani też otwartego katalogu tych osób. Z treści przepisów regulujących tę instytucję można jednak wywieść, iż osobami tymi muszą być:

• kierujący rozprawą, a więc upoważniony do przeprowadzenia rozprawy pracownik organu odwoławczego (w przypadku samorządowego kolegium odwoławczego jest to przewodniczący kolegium albo wyznaczony członek tego kolegium)
• strona i/lub jej pełnomocnicy (art. 136 o.p.)
• upoważniony pracownik organu pierwszej instancji, od którego decyzji wniesiono odwołanie - zasadne wydaje się, aby był to referent prowadzący sprawę w pierwszej instancji lub jego bezpośredni przełożony nadzorujący rozstrzyganie tej sprawy.

Z treści przesłanek uzasadniających wszczęcie rozprawy wskazać można także kolejnych uczestników tej rozprawy, tj.:

• świadków
• biegłych
• osoby trzecie będące w posiadaniu przedmiotu oględzin (art. 198 § 2 o.p.).

Mając także na uwadze sprawny przebieg samej rozprawy, wskazane byłoby, aby protokół z rozprawy sporządzany był przez inną osobę, niż wymienione powyżej, a zatem zalecana byłaby obecność także protokolanta, którego jednak nie można uznać za uczestnika rozprawy w rozumieniu Ordynacji podatkowej. Po skompletowaniu listy uczestników rozprawy należy wyznaczyć termin jej przeprowadzenia (i oczywiście pomieszczenie), oraz powiadomić o tym wymienione wyżej osoby.


Dla właściwego doręczenia wezwania termin rozprawy powinien być ustalony minimum na trzy tygodnie po podpisaniu i wysłaniu wezwania, które - moim zdaniem - powinno być częścią postanowienia o przeprowadzeniu rozprawy.

W związku z powyższym za zasadne uznać należy dokonane przez ustawodawcę w art. 139 § 3 wydłużenie terminu z dwóch do trzech miesięcy od dnia otrzymania odwołania przez organ odwoławczy, w przypadku gdy przeprowadzono rozprawę lub strona złożyła wniosek o jej przeprowadzenie.


Przebieg rozprawy

Przepisy rozdziału 11a Ordynacji nie ustalają żadnych konkretnych procedur postępowania w trakcie rozprawy, jednakże zawierają kilka wskazówek w tym zakresie. Przepisy nie precyzją także, kto i komu może zadawać pytania, ustalając jedynie prawa strony (a więc i jej pełnomocników), która na rozprawie może składać wyjaśnienia, zgłaszać żądania, propozycje i zarzuty oraz przedstawiać dowody na ich poparcie, jak również uprawniona jest do wypowiadania się co do wyników postępowania dowodowego.


Pomimo braku jednoznacznej delegacji do podejmowania jakichkolwiek czynności przez uczestniczących w rozprawie pracowników organów podatkowych pierwszej i drugiej instancji, zważając jednakże na cel przeprowadzenia rozprawy, uznać należy, iż uprawnieni są oni (a z pewnością kierujący rozprawą) do zadawania pytań zarówno stronie, jak i świadkom i biegłym. Negacja tego uprawnienia skutkowałaby tym, iż organ drugiej instancji nie mógłby uzyskać w trakcie tej rozprawy odpowiedzi na żadne z istotnych pytań, co podważałoby sens przeprowadzania takiej rozprawy, a w szczególności rozprawy z urzędu.

W przypadku pracownika organu pierwszej instancji zasadne mogłoby być zadawanie przez niego pytań świadkom i biegłym, gdyż mogłoby to doprowadzić do poparcia lub negacji przesłanek kierujących tym organem przy wydawaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia.

KARY PORZĄDKOWE I KOSZTY POST˘POWANIA

Wprowadzono zasadę, że koszty stawiennictwa uczestników postępowania na rozprawę, która nie odbyła się w wyniku nieusprawiedliwionego niestawiennictwa strony, obciążają stronę, która złożyła wniosek o przeprowadzenie rozprawy. Dodatkowo, dla zdyscyplinowania uczestników rozprawy, ustawodawca zdecydował się rozszerzyć krąg osób, na które można nałożyć karę porządkową, o uczestników rozprawy, którzy poprzez swoje niewłaściwe zachowanie utrudniają jej przeprowadzenie.

Podkreślenia wymaga to, iż przepis ten odnosi się do wszystkich uczestników rozprawy (nie ma w nim żadnych wyłączeń), co zgodnie z jego literalnym brzmieniem może skutkować nałożeniem kary porządkowej także na niezdyscyplinowanego pracownika organu pierwszej instancji. Interpretacja taka, choć literalnie poprawna, wzbudza jednak wątpliwości co do tego, czy nie należałoby tu stosować "normalnych" przepisów dyscyplinarnych.

Biorąc jednakże pod uwagę fakt, iż jest to pracownik innego organu niż organ, przed którym toczy się rozprawa, a w przypadku organów innych niż organy celne - także pracownik zatrudniany przez innego pracodawcę (w Służbie Celnej pracodawcą funkcjonariuszy i pracowników zatrudnionych w urzędach celnych i izbie celnej jest Dyrektor Izby Celnej), to raczej nie sprzeciwiałbym się takiemu rozwiązaniu, gdyż byłoby to znacznie szybsze i zapewne skuteczniejsze niż proszenie organu pierwszej instancji o przeprowadzenie stosownego postępowania dyscyplinarnego.

WNIOSKI

Reasumując należy stwierdzić, że omawiana konstrukcja prawna wydaje się dawać dodatkowe możliwości dowodowe organom odwoławczym, a w szczególności może pozwolić na wyjaśnienie kwestii spornych i uniknięcie uciążliwej i czasochłonnej korespondencji pomiędzy stroną a organem podatkowym. Podnieść jednak należy, iż dla sprawnego przeprowadzenia rozpraw podatkowych koniecznie należy przeprowadzić w tym zakresie szkolenia dla pracowników organów odwoławczych oraz przygotować odpowiednią infrastrukturę techniczną.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.