Doradca Podatnika 05/2007 Prawo w obronie przedsiębiorcy

Tomasz Zaborek
doktornat na Wydziale Prawa KUL

Ustawodawca, aby zabezpieczyć interes Skarbu Państwa, w przypadku gdy sprawca przestępstwa skarbowego nie jest w stanie zapłacić nałożonej na niego grzywny, wprowadził do kodeksu karnego skarbowego instytucję odpowiedzialności posiłkowej, która pozwala wyegzekwować należną kwotę od podmiotu, który odniósł korzyść z tego przestępstwa.

Z prowadzeniem działalności gospodarczej, podobnie jak z każdym innym przejawem aktywności ludzkiej, nierozerwalnie związany jest problem odpowiedzialności za podejmowane decyzje oraz popełnione czyny.

Dotyczy to również odpowiedzialności prawnej za naruszenie prawa w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Wśród tego rodzaju zachowań wyróżnić można przestępstwa i wykroczenia skarbowe polegające na naruszeniu prawa podatkowego.

Odpowiedzialności karnej skarbowej podlegają, co do zasady, osoby, które popełniły czyn określony w ustawie - Kodeks karny skarbowy (dalej: k.k.s.). Prawo karne skarbowe przewiduje również w określonych sytuacjach obowiązkowe rozszerzenie odpowiedzialności za popełniony czyn na inne podmioty.

W tym celu prawodawca m.in. posłużył się instytucją określaną jako odpowiedzialność posiłkowa. Odpowiedzialność posiłkowa jest szczególną instytucją prawa karnego skarbowego.

Ustanowiona obok odpowiedzialności sprawcy za popełnione przez niego przestępstwo skarbowe umożliwia pociągnięcie do odpowiedzialności osoby trzeciej niebędącej sprawcą czynu zabronionego.

Jest to środek prawny służący zabezpieczeniu interesów Skarbu Państwa lub samorządu terytorialnego na wypadek niewypłacalności sprawcy czynu zabronionego. Polega ona na przerzuceniu odpowiedzialności sprawcy przestępstwa skarbowego w całości lub w części na osobę trzecią, tj. osobę fizyczną, osobę prawną, jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej.

Ma to istotne znaczenie, gdyż odpowiedzialność karną skarbową ponoszą wyłącznie osoby fizyczne. Zatem odpowiedzialność posiłkowa umożliwia rozszerzenie tej odpowiedzialności na podmioty zbiorowe.

Obecnie nałożenie odpowiedzialności posiłkowej jest obligatoryjne. Organ prowadzący postępowanie przygotowawcze względem sprawcy czynu zabronionego, w sytuacji gdy stwierdzi istnienie przesłanek odpowiedzialności posiłkowej (art. 24 § 1 k.k.s.), ma obowiązek złożyć wniosek o nałożenie przez sąd takiej odpowiedzialności.

Przesłanki stosowania

Odpowiedzialności tej podlega podmiot, którego zastępował sprawca przestępstwa skarbowego jako jego pełnomocnik, zarządca, pracownik bądź osoba działająca w jakimkolwiek innym charakterze.

Warunkiem pociągnięcia do odpowiedzialności posiłkowej jest więc, aby sprawca czynu zabronionego był jednocześnie osobą prowadzącą sprawy odpowiedzialnego posiłkowo. Może nim być osoba prowadząca biuro rachunkowe, prowadząca rachunkowość przedsiębiorcy na umowę zlecenia albo osoba zatrudniona na stanowisku księgowego, osoba, która w imieniu przedsiębiorcy dokonuje odprawy celnej towaru, lub choćby komisant (osoba prowadząca komis) dokonujący sprzedaży towaru w imieniu przedsiębiorcy-komitenta.

Sprawca nie może działać wyłącznie na własny rachunek. Podmiotem odpowiedzialnym posiłkowo nie może być sam sprawca przestępstwa. Jednak może nim być współoskarżony w tym samym procesie i uniewinniony bądź skazany za inne przestępstwo skarbowe.


Korzyść majątkowa

Kolejnym warunkiem pociągnięcia do odpowiedzialności posiłkowej podmiotu jest wystąpienie jakiejkolwiek korzyści majątkowej, jaką zastępowany podmiot (przedsiębiorca) mógł odnieść lub odniósł wskutek czynu zabronionego. Za korzyść majątkową uznaje się każde dobro, które może zaspokoić ludzką potrzebę, a jego wartość da się wyrazić w pieniądzu.

Dla porównania instytucja odpowiedzialności podmiotów zbiorowych wymaga dla stwierdzenia tej odpowiedzialności wystąpienia jedynie korzyści. Należy podkreślić, iż w odróżnieniu od innych podobnych instytucji prawa karnego skarbowego odpowiedzialność posiłkowa dotyczy również przypadku braku korzyści z przestępstwa sprawcy.

Korzyść przedsiębiorcy nie jest warunkiem koniecznym do orzeczenia o odpowiedzialności posiłkowej. Dlatego ewentualna interwencja organu skarbowego, podatkowego lub celnego udaremniająca osiągnięcie korzyści z popełnionego czynu zabronionego nie pozbawia prawa do nałożenia przez sąd odpowiedzialności posiłkowej na przedsiębiorcę.

Odpowiedzialność solidarna

Odpowiedzialność posiłkowa może być nałożona równocześnie na kilku przedsiębiorców. Odpowiadają oni wówczas solidarnie, chyba że ze względu na okoliczności sprawy sąd określi zakres odpowiedzialności każdego z nich stosownie do osiągniętej korzyści majątkowej (art. 24 § 4 k.k.s.).

Jedynym zatem uzasadnieniem odstąpienia od solidarnej odpowiedzialności współodpowiedzialnych posiłkowo są różnice w wielkości osiągniętych przez nich korzyści z popełnionego czynu zabronionego.


Jeżeli zatem w wyniku popełnionego czynu polegającego na utrudnieniu kontroli podatkowej przez sprawcę - dozorcę, działającego w imieniu kilku podmiotów, wszystkie te podmioty odniosły lub mogłyby odnieść korzyść majątkową, to co do zasady wszystkie te podmioty odpowiadają solidarnie ze sprawcą za popełniony czyn. Dobrowolne wykonanie kary zaś lub jej wyegzekwowanie w postępowaniu wykonawczym zwalnia zarówno sprawcę, jak i pozostałych przedsiębiorców z obowiązku wykonania kary.

Wymiar kary

Omawiana instytucja dotyczyć może jedynie przestępstw skarbowych, nie obejmuje wykroczeń. Przestępstwem skarbowym jest czyn zabroniony przez k.k.s. pod groźbą kary pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywny określonej w stawkach dziennych.

Odpowiedzialność posiłkowa może zostać nałożona jedynie w związku z ukaraniem sprawcy karą grzywny lub orzeczeniem środka karnego w postaci ściągnięcia równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów. Wymieniony środek karny jest stosowany wtedy, gdy sprawca oraz odpowiedzialny posiłkowo nie dysponują w chwili orzeczenia uzyskaną z przestępstwa skarbowego korzyścią majątkową.

Wymierzając karę grzywny przy odpowiedzialności posiłkowej, sąd może kierować się dochodami oraz innymi wskaźnikami finansowymi danej osoby (art. 24 § 3 k.k.s.). Ma to istotne znaczenie, gdyż uwzględnienie przez sąd sytuacji majątkowej zarówno sprawcy, jak i podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej może oznaczać podniesienie wysokości stawki kary grzywny (art. 23 § 3 k.k.s.).

Nałożenie odpowiedzialności posiłkowej nie ma natomiast znaczenia dla liczby stawek składających się na karę grzywny, gdyż podstawą wymiaru kary jest tutaj ocena czynu zabronionego i jego sprawcy.

Osobisty charakter

Cechą odpowiedzialności posiłkowej jest jej osobisty charakter. Jest ona niezbywalna i niedziedziczna. Zatem odpowiedzialność posiłkowa nie obciąża spadku po odpowiedzialnym posiłkowo i wygasa wraz z jego śmiercią, nie przechodząc na jego spadkobierców.

Śmierć sprawcy czynu zabronionego po uprawomocnieniu się orzeczenia o pociągnięciu do odpowiedzialności posiłkowej nie powoduje wygaśnięcia tej odpowiedzialności.


Postępowanie a odpowiedzialność posiłkowa

Postępowanie w sprawie odpowiedzialności posiłkowej jest nierozerwalnie związane z postępowaniem prowadzonym wobec sprawcy czynu zabronionego. Tylko zakończenie postępowania wyrokiem skazującym sprawcę za popełnione przez niego przestępstwo skarbowe może stanowić podstawę nałożenia odpowiedzialności posiłkowej (art. 166 k.k.s.).

Odpowiedzialność posiłkową nakłada się zatem w orzeczeniu kończącym postępowanie względem sprawcy czynu (art. 163 k.k.s.). Ponieważ jest to odpowiedzialność za grzywnę bądź zobowiązanie do zwrotu równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów, orzeczeniem jest tu wyrok skazujący na wymienioną karę lub środek karny.

Od tej chwili podmiot zobowiązany z tytułu tej odpowiedzialności określa się jako odpowiedzialnego posiłkowo. Odpowiedzialnym posiłkowo jest więc podmiot, na który została nałożona prawomocnym orzeczeniem odpowiedzialność posiłkowa. Jest on uczestnikiem wykonawczego postępowania karnego skarbowego.

We wszystkich fazach procesu poprzedzających wydanie przez sąd orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie występuje podmiot określany jako pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej (art. 53 § 40 k.k.s.). Pociągniętym do odpowiedzialności posiłkowej dany podmiot staje się od momentu wezwania do uczestnictwa w procesie w tym charakterze. Wezwanie to następuje w formie postanowienia, na które nie służy zażalenie.


Podmiot pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej jest stroną postępowania (art. 120 k.k.s.). Jego nieobecność w trakcie toczącego się postępowania stanowi przesłankę wydania przez sąd wyroku zaocznego.

Sytuacja prawna podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej jest podobna do sytuacji podejrzanego - oskarżonego, jednak nie jest identyczna. Pociągniętemu do odpowiedzialności posiłkowej przysługują podobne uprawnienia procesowe, lecz nie ponosi odpowiedzialności za składanie fałszywych zeznań, w określonych sytuacjach ma prawo do pełnomocnika (w przypadku podejrzanego - oskarżonego występuje obrońca).

---

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.