Doradca Podatnika 06/2007 Obrót gospodarczy

Marzena Jurczewska
Autorka jest specjalistką prawa gospodarczego i prawa pracy

Zastaw jest prawem wierzyciela, które daje mu gwarancję, że jego roszczenie zostanie zaspokojone. Jeżeli np. dłużnik nie odda pożyczonych pieniędzy, to wierzyciel będzie mógł powetować sobie stratę z rzeczy, na której ustanowili zastaw. Przysługuje mu możliwość zaspokojenia się z rzeczy oddanej w zastaw bez względu na to, czyją stanie się ona własnością oraz pierwszeństwo zaspokojenia przed wierzycielami osobistymi dłużnika.

Zastaw można ustanowić na rzeczach ruchomych (art. 306-326 k.c.) lub na prawach, jeżeli są zbywalne (art. 327-335 k.c.). Zastaw obciąża wraz z ruchomością jej części składowe oraz - w razie braku innego postanowienia umowy - przynależności. Wierzyciela, którego wierzytelność została zabezpieczona zastawem, kodeks cywilny nazywa zastawnikiem, natomiast właściciela, który obciążył swoją rzecz - zastawcą.

ZASTAW NA RZECZACH

Przedmiotem zastawu na rzeczach ruchomych (zwanym też zastawem zwykłym) mogą być nie tylko rzeczy oznaczone co do tożsamości (rzeczy niepowtarzalne np. para obuwia zrobiona na zamówienie, samochód konkretnej marki o wskazanym numerze nadwozia i silnika), ale i co do gatunku (rzeczy zamienne produkowane masowo, np. 1000 kg piachu odważone z większej partii tego towaru).

Nie jest możliwy zastaw na nieruchomościach (na nich ustanawia się hipoteki). Ustanowienie zastawu na rzeczach oznacza możliwość dochodzenia przez zastawnika zaspokojenia się z obciążonej rzeczy bez względu na to, czyją stała się własnością, i to z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela rzeczy (kiedy zastawca sprzeda swoją rzecz obciążoną zastawem, egzekucja będzie prowadzona przeciwko nabywcy).

Wyjątek stanowią osoby, których wierzytelności przepisy o postępowaniu egzekucyjnym traktują w sposób uprzywilejowany.


Przedmiotem zastawu może być także udział we współwłasności rzeczy w częściach ułamkowych, gdy np. ojciec i syn są właścicielami samochodu - nie może to być udział we współwłasności łącznej, takiej, jaka łączy ustawowo małżonków czy wspólników spółki cywilnej. Jeżeli rzecz obciążona zastawem ulegnie podziałowi, to zastaw utrzyma się na wszystkich nowych rzeczach jako zastaw łączny.

Wówczas wierzyciel może żądać zaspokojenia w całości lub w części z każdej rzeczy, z niektórych lub ze wszystkich łącznie.


ZASTAW NA PRAWACH

Przedmiotem zastawu na prawach mogą być wszelkie prawa majątkowe zbywalne, które mają określoną wartość rynkową, np. wierzytelności, akcje, obligacje. Mogą też to być prawa na dobrach niematerialnych, np. prawo do patentu, do wzoru użytkowego, do wzoru przemysłowego, do znaku towarowego.

Wtedy konieczne jest stosowanie oprócz kodeksu cywilnego, ustaw szczególnych (np. prawo własności przemysłowej). Nie może być natomiast prawo autorskie czy roszczenia o przeniesienie własności lub o wydanie rzeczy, gdyż nie są to prawa zbywalne.

CO ZABEZPIECZA ZASTAW

Zastaw nie może powstać bez wierzytelności (jest to prawo akcesoryjne, czyli niesamoistne) ani nie może być bez wierzytelności przeniesiony (np. Kowalski nie może sprzedać swojej wierzytelności, jeśli nie zbywa jej wraz z zastawem), a wygaśnięcie wierzytelności powoduje wygaśnięcie zastawu (np. jeżeli dłużnik spłaci pożyczkę, zastaw wygasa).

Zabezpiecza on nie tylko samą wierzytelność, ale także roszczenia związane z wierzytelnością zabezpieczoną, zwłaszcza roszczenie o odsetki nieprzedawnione, o zwrot nakładów na rzecz oraz koszty zaspokojenia wierzytelności. Zastaw może zostać ustanowiony do zabezpieczenia wierzytelności pieniężnej lub niepieniężnej (nawet przyszłej lub warunkowej).

Wierzytelność niepieniężną trzeba najpierw spieniężyć (zamienić w wierzytelność pieniężną, gdy wobec niewykonania obowiązku przez dłużnika wierzyciel żąda odszkodowania) i dopiero wówczas domagać się z niej zaspokojenia.

JAK ZABEZPIECZA?

Zastawnikowi przysługują dwa podstawowe uprawnienia: możliwość zaspokojenia się z rzeczy oddanej w zastaw bez względu na to, czyją jest ona własnością (np. jeżeli dłużnik sprzedał samochód, to Kowalski będzie miał nadal prawo do zaspokojenia się z tego samochodu) oraz pierwszeństwo zaspokojenia przed wierzycielami osobistymi (np. jeżeli dłużnik jest winien Nowakowi 1000 zł i Kowalskiemu 500 zł oraz na rzecz tego ostatniego ustanowiono zastaw na samochodzie dłużnika, to Kowalski będzie miał pierwszeństwo do zaspokojenia się z tego samochodu).

Jednak pierwszeństwa przed zastawnikiem nie mają osoby, których wierzytelności przepisy o postępowaniu egzekucyjnym traktują w sposób uprzywilejowany (np. roszczenia alimentacyjne, należności za pracę oraz renty z tytułu odszkodowania za wywołanie kalectwa lub śmierci).


ZASPOKOJENIE ZASTAWNIKA

Zaspokojenie się przez zastawnika z rzeczy zastawionej następuje według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że wierzyciel musi uzyskać tytuł egzekucyjny (np. prawomocne orzeczenie sądu podlegające natychmiastowemu wykonaniu, ugoda zawarta przed sądem lub sadem polubownym, wyrok sądu polubownego, akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji), a następnie złożyć wniosek egzekucyjny u komornika.

Strony nie mogą same postanowić, że sprzedaży rzeczy oddanej w zastaw dokona sam zastawnik albo że w razie niewykonania zobowiązania zastawnik stanie się właścicielem rzeczy. Powoduje to, że skuteczniejszym zabezpieczeniem interesów mogą się dla wierzyciela stać: zastaw rejestrowy lub przewłaszczenie na zabezpieczenie (polega ono na przeniesieniu przez dłużnika na wierzyciela prawa własności rzeczy ruchomej lub papierów wartościowych i na zobowiązaniu wierzyciela do zwrotnego przeniesienia własności rzeczy na dłużnika z chwilą spłaty kredytu).

ZASTAW UMOWNY I USTAWOWY

Do powstania zastawu umownego kodeks cywilny wymaga zawarcia umowy między właścicielem rzeczy a wierzycielem (umowa zastawnicza) i wydanie rzeczy wierzycielowi lub osobie trzeciej, na którą strony się zgodziły (art. 307 pkt 1 k.c.).

Zastaw ustawowy powstaje na mocy przepisów różnych ustaw - od kodeksu cywilnego począwszy (np. zastaw przysługujący: spedytorowi na przesyłce, wynajmującemu na zabezpieczenie czynszu na rzeczach ruchomych należących do najemcy, wniesionych do najmowanego lokalu, wydzierżawiającemu na środkach produkcji w przedsiębiorstwie lub gospodarstwie (art. 686, 701, 802 k.c.), po ordynację podatkową (Skarbowi Państwa i jednostkom samorządu terytorialnego przysługuje z tytułu zobowiązań podatkowych, zaległości i odsetek zastaw skarbowy na wszystkich ruchomościach podatnika oraz stanowiących współwłasność majątkową małżeńską, a także na zbywalnych prawach majątkowych, jeżeli wartość każdego z przedmiotów zastawu jest nie mniejsza niż 10 400 zł - art. 41 § 1).

Odmianą zastawu ustawowego jest, uregulowany oddzielną ustawą, zastaw rejestrowy (ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów). Przysługuje on bankowi na rzeczy kupionej za kredyt, póki znajduje się ona u kupującego.

UMOWA ZASTAWNICZA

Zastaw powstaje na podstawie umowy między właścicielem rzeczy a wierzycielem. Sama umowa nie wystarcza, ponieważ do powstania zastawu niezbędne jest wydanie rzeczy wierzycielowi (przeniesienie na niego posiadania przedmiotu zastawu) albo osobie trzeciej, na którą się strony zgodziły. Jeżeli natomiast rzecz jest już we władaniu wierzyciela, to do powstania zastawu wystarczy samo zawarcie umowy.


Nie oznacza to jednak, że zastawnik ma prawo używania tej rzeczy, a zastawca zostaje ograniczony w swoich prawach właścicielskich. Wierzytelność zabezpieczona zastawem może zostać zbyta, więc jej nabywca może żądać od zbywcy wydania obciążonej rzeczy, ale tylko jeśli zastawca wyrazi na to zgodę. W razie braku takiej zgody nabywca może żądać złożenia rzeczy do depozytu sądowego.

Dla ważności i skuteczności umowy zastawu na rzeczach nie jest konieczna forma szczególna. Natomiast do ustanowienia zastawu na prawie stosuje się odpowiednio przepisy o przeniesieniu tego prawa, przy czym konieczne jest zawarcie umowy zastawniczej co najmniej na piśmie, z datą pewną, czyli urzędowo poświadczoną, choćby nawet umowa o przeniesienie prawa nie wymagała takiej formy.

Czasem jednak, jak w przypadku zastawienia udziału w spółce z o.o. lub jego części, konieczna jest forma pisemna z podpisami poświadczonymi notarialnie.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.