Doradca Podatnika 06/2007 Obrót gospodarczy

Rafał Golat
Autor jest radcą prawnym
w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Depozyty sądowe kojarzą się przede wszystkim z postępowaniem cywilnym w jego fazach zabezpieczającej i egzekucyjnej. Tymczasem instytucja złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego ma znaczenie istotne także dla stosunków zobowiązaniowych. Przejawia się ono w dwóch sferach: zabezpieczającej wierzytelność i likwidującej zobowiązanie dłużnika.

Najbardziej popularną formą jest depozyt pieniężny. Złożenie pieniędzy do depozytu sądowego celem zabezpieczenia określonej wierzytelności ma charakter instytucji uzupełniającej system wykorzystywanych w obrocie zabezpieczeń. Uzupełniającej, ponieważ znacznie częściej stosowane są innego rodzaju zabezpieczenia:

• rzeczowe (np. zastaw lub hipoteka) lub
• osobiste (np. poręczenie).

Innymi słowy zabezpieczenie "depozytowe" stosuje się tylko wówczas, gdy w danej sytuacji nie został przewidziany inny sposób zabezpieczenia należnych roszczeń. Dotyczy to dwóch przypadków: przy wyraźnym wskazaniu w tekście umowy, że zabezpieczenie ma nastąpić przez złożenie określonej kwoty w depozycie sądowym, oraz w razie ogólnego powołania w ustawie instytucji zabezpieczenia, bez dokładnego podania jego rodzaju (np. zabezpieczenie roszczeń przysługujących podmiotowi zobowiązanemu do wydania cudzej rzeczy w kodeksowej regulacji prawa zatrzymania - art. 461 k.c.).

Depozyt można z ważnych powodów zmienić na inny sposób zabezpieczenia (art. 364 § 2 k.c.). Zmiana ta może nastąpić na mocy porozumienia między stronami, a w razie powstania między nimi sporu - w drodze orzeczenia sądu cywilnego ten spór rozstrzygającego, do którego należy skierować wniosek w sprawie dokonania zamiany. Sąd zobligowany jest ocenić, czy w danym przypadku ważny powód zaistniał.

Takim powodem jest z reguły trudna sytuacja finansowa osoby zobowiązanej do złożenia znacznej kwoty do depozytu, która nie jest w stanie tego obowiązku wypełnić bez nadmiernych obciążeń.

ZWOLNIENIE ZE ZOBOWIĄZANIA

Bardziej istotna niż zabezpieczająca jest funkcja złożenia świadczenia do depozytu sądowego, sprowadzająca się do zwolnienia dłużnika z zaciągniętego zobowiązania. Przypadek ten przewidziany jest przez obowiązujące przepisy w bardzo wielu sytuacjach. Można je podzielić na dwie zasadnicze grupy:

• cechujące się brakiem współpracy ze strony wierzyciela oraz
• mające charakter trudności obiektywnych, niezależne od złej lub dobrej woli osoby uprawnionej do odbioru świadczenia.

Typowymi przykładami pierwszej grupy są: zwłoka wierzyciela (art. 486 § 1 k.c.) oraz odmowa wierzyciela wydania dłużnikowi pokwitowania lub dokumentu stwierdzającego istnienie zobowiązania (art. 463 i art. 465 § 3 k.c.). W drugim przypadku chodzi przede wszystkim o okoliczności wyszczególnione zbiorczo, choć nie wyczerpująco, w art. 467 k.c. (np. jeśli dłużnik nie jest w stanie spełnić swojego świadczenia z tego powodu, iż wskutek okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności, nie zna miejsca zamieszkania lub siedziby wierzyciela).

Zwolnienie się przez dłużnika ze zobowiązania przez złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego stanowi jego uprawnienie, z którego może skorzystać lub nie. W kodeksie cywilnym istnieje jednak w tym zakresie jeden wyjątek.

Otóż jeśli w danym stosunku zobowiązaniowym jest kilku wierzycieli uprawnionych do świadczenia niepodzielnego i jeden z nich zgłosi dłużnikowi swój sprzeciw, dłużnik, który nie zdecyduje się na łączne świadczenie wszystkim wierzycielom wspólnie, będzie musiał złożyć przedmiot świadczenia do depozytu sądowego (art. 381 k.c.).

DODATKOWE KORZYŚCI

Poza zwolnieniem ze zobowiązania złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego ma dla dłużnika wiele innych, korzystnych następstw. Najważniejsze z nich są trzy:

• zwolnienie dłużnika przy zobowiązaniach pieniężnych z obowiązku płacenia odsetek z dniem złożenia określonej kwoty do depozytu,
• wygaśnięcie z tą datą zobowiązań akcesoryjnych, np. z tytułu ustanowienia zastawu oraz
• pozostawanie własności depozytu w rękach dłużnika, co nie dotyczy jednak świadczeń pieniężnych i rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, których własność z chwilą złożenia do depozytu przechodzi zgodnie z konstrukcją depozytu nieprawidłowego (art. 845 k.c.) na Skarb Państwa.

POSTĘPOWANIE SĄDOWE

Ze złożeniem przedmiotu świadczenia do depozytu wiąże się dwojakiego rodzaju postępowanie przed sądem cywilnym. Jest to postępowanie nieprocesowe w sprawie złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu, uregulowane w art. 692-694 kodeksu postępowania cywilnego oraz w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości o zasadach i trybie postępowania w sprawach o złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego.

Sądem właściwym miejscowo jest sąd rejonowy miejsca wykonania zobowiązania. Postępowanie to jest wszczynane na wniosek dłużnika o złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu. Poza tym w trakcie tej "depozytowej" procedury zgłoszone mogą być dwa inne wnioski:

• wierzyciela o wydanie depozytu oraz
• dłużnika o zwrot depozytu (dopóki wierzyciel nie zażądał wydania przedmiotu świadczenia z depozytu sądowego, dłużnik może przedmiot świadczenia odebrać).

Drugi rodzaj postępowania to postępowanie procesowe, które wszczynane jest w razie powstania między stronami sporu o to, czy złożenie do depozytu było ważne. Tylko ważne złożenie do depozytu sądowego ma takie same skutki jak spełnienie świadczenia i zobowiązuje wierzyciela do zwrotu dłużnikowi kosztów złożenia (art. 470 k.c.).

Ważne złożenie depozytu stwierdzić może jednak jedynie sąd cywilny w drodze przeprowadzonego procesu. Jeśli więc wierzycielowi zależy na wykazaniu, iż złożenie było nieważne i wobec tego nie wywarło skutków prawnych w postaci zwolnienia dłużnika ze zobowiązania, powinien on w tym celu złożyć do sądu stosowne powództwo ustalające, ewentualnie zgłosić odpowiedni wniosek w razie wnoszenia pozwu w innej sprawie, np. dotyczący sporu co do wzajemnych roszczeń między współuprawnionymi wierzycielami.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.