Doradca Podatnika 07/2007 Obrót gospodarczy

Rafał Golat
radca prawny w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Jeżeli roszczenie przysługujące wierzycielowi zamiast dłużnika spełni osoba trzecia, to ma ona prawo dochodzenia swojej należności od tego, za kogo świadczenie spełniła.

Regułą wykonywania zobowiązań cywilnoprawnych jest spełnianie świadczeń przez dłużnika wierzycielowi. Model ten w praktyce ulega często modyfikacji, która wynika z dwóch okoliczności: skomplikowania powiązań między kontrahentami, jeśli choćby po jednej ze stron umowy występuje kilku współuprawnionych lub współzobowiązanych, albo z włączenia się w proces realizacji umowy przez osobę trzecią, która w zawieraniu umowy nie brała udziału. Wymienione sytuacje wiążą się ze zjawiskiem tzw. roszczeń regresowych.

Definicji instytucji regresu nie ma w przepisach prawa. Za podstawę prawną instytucji regresu uznaje się art. 518 § 1 kodeksu cywilnego, stanowiącego, że osoba trzecia, która spłaca wierzyciela, nabywa spłaconą wierzytelność do wysokości dokonanej zapłaty, jeżeli płaci cudzy dług, za który jest odpowiedzialna osobiście albo pewnymi przedmiotami majątkowymi, przysługuje jej prawo, przed którym spłacona wierzytelność ma pierwszeństwo zaspokojenia, działa za zgodą (pisemną pod rygorem nieważności) dłużnika w celu wstąpienia w prawa wierzyciela. Nie wdając się w niuanse teoretyczne pojmowania roszczeń regresowych, warto zapoznać się z ich praktycznym znaczeniem.

ISTOTA ROSZCZEÁ REGRESOWYCH

Roszczenia regresowe (zwrotne) są roszczeniami o charakterze akcesoryjnym. Oznacza to, iż mogą one wystąpić tylko w związku z realizacją wcześniej zawartego stosunku prawnego, zasadniczo umownego. Mimo iż stanowią samodzielny tytuł prawny do żądania spełnienia określonego świadczenia i mogą stanowić podstawę do dochodzenia ochrony przed sądem, zasadność ich jest zawsze rozpatrywana w kontekście postanowień innego, głównego stosunku prawnego.

Powinny znaleźć się w nim zapisy co do tego, kto w jakiej proporcji jest uprawniony i zobowiązany do wykonania świadczenia. Regres jest uzasadniony wtedy, gdy wbrew postanowieniom nastąpi przesunięcie majątkowe, czyli jeśli określona osoba uzyska świadczenie o wyższej wartości, niż to wynika z zawartej umowy, albo jeśli inna osoba dokona bardziej wartościowego świadczenia niż to, do którego była zobowiązana. Innymi słowy powstanie roszczenia regresowego uzależnione jest od spełnienia świadczenia na podstawie podstawowego stosunku prawnego w proporcji niewspółmiernej do wynikających z treści tego stosunku obciążeń lub uprawnień.


ZAKRES

Podany przykład obrazuje sytuację powstania roszczeń regresowych przy okazji zaciągania zobowiązań solidarnych, która stanowi najbardziej charakterystyczny i typowy przypadek regresu w prawie cywilnym. Roszczenia regresowe mogą powstać nie tylko w stosunkach między dłużnikami, ale także między wierzycielami, którzy są solidarnie współuprawnieni do otrzymania określonego świadczenia i uzyskują je w proporcji niezgodnej z treścią podstawowego dla roszczeń regresowych stosunku prawnego (art. 376 i art. 378 k.c.).

Zobowiązania solidarne to jednak nie jedyny przypadek podstawy prawnej powstawania roszczeń regresowych. Na analogicznych zasadach mogą one pojawić się także w przypadku zobowiązań niepodzielnych, w przypadku których będące ich przedmiotem świadczenia nie mogą być spełnione częściowo bez istotnej zmiany przedmiotu lub wartości, np. roszczenie w zakresie wydania w związku z realizacją umowy sprzedaży określonego samochodu osobowego (art. 380 i 383 k.c.).


Uznaje się, iż roszczenia regresowe powstają w sytuacjach wyręczania osób zobowiązanych w spełnianiu przez nie świadczeń odszkodowawczych, wynikających z zasad odpowiedzialności deliktowej (np. wyrządzenia czynem niedozwolonym szkody, za którą odpowiada kilka osób - art. 441 § 1 k.c.), jak i z odpowiedzialności kontraktowej (z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zawartej umowy).

Do najbardziej charakterystycznych przykładów kontraktowych roszczeń regresowych należą regresy wynikające z realizacji umów: przewozu rzeczy (art. 798 § 2 i 3 k.c.), ubezpieczenia majątkowego (art. 828 k.c.) i poręczenia (art. 886 k.c.). Dla lepszego zobrazowania istoty roszczeń regresowych można dokonać ich zestawienia z innymi, zbliżonymi do nich konstrukcyjnie instytucjami prawa zobowiązań.

Chodzi o bezpodstawne wzbogacenie oraz wstąpienie w prawa zaspokojonego wierzyciela, w stosunku do którego roszczenia regresowe wykazują pewne podobieństwo, zachowując jednocześnie swoją odrębność i pozycję pośrednią między tymi dwoma stosunkami zobowiązaniowymi. Różnica między bezpodstawnym wzbogaceniem a regresem sprowadza się do tego, iż bezpodstawne wzbogacenie ma szerszy zakres przedmiotowy, ponieważ dla jego powstania nie jest konieczne istnienie głównego, podstawowego stosunku zobowiązaniowego, niezbędne przy regresie (np. jeśli wzbogacenie następuje niezależnie od woli wzbogaconego, choćby na skutek działania sił przyrody - wody w rzece, która zmieniając nurt powiększa nieruchomość określonej osoby kosztem nieruchomości jej sąsiada).

Przewaga regresu nad bezpodstawnym wzbogaceniem polega natomiast na tym, iż roszczenie regresowe może być zgłaszane niezależnie od tego, czy podmiot, który odniósł korzyść na skutek świadczenia osoby żądającej zwrotu, jest nadal wzbogacony. W przypadku instytucji wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela (art. 518 k.c.) zasadnicza jej odmienność wobec regresu sprowadza się do samodzielności i odrębności tego ostatniego.

Oznacza to, iż osoba wstępująca w prawa zaspokojonego przez nią wierzyciela (np. poręczyciel, płacący cudzy dług - art. 519 § 1 pkt 1 k.c.), nabywa istniejącą wierzytelność, ze wszystkimi związanymi z nią prawami ubocznymi, np. co do pierwszeństwa zaspokojenia przed innymi wierzycielami. Nie powstaje więc nowa wierzytelność, tylko dotychczasowa zmienia swojego właściciela, podczas gdy roszczenie regresowe stanowi zupełnie nowy tytuł prawny, niezależny od spłaconej należności.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.