Doradca Podatnika 07/2007 Prawo w obronie przedsiębiorcy

Marek Michalec
konsultant podatkowy

Osoba, której urząd zarzuca popełnienie wykroczenia skarbowego, może nie zgodzić się na wymierzenie jej kary grzywny w drodze mandatu karnego. Podejmując taką decyzję musi liczyć się z tym, że jej spór z organem postępowania przygotowawczego będzie rozstrzygał sąd.

W postępowaniu karnym skarbowym finansowy organ postępowania przygotowawczego (urząd skarbowy, inspektor kontroli skarbowej, urząd celny) lub jego upoważniony przedstawiciel (zazwyczaj pracownik organu) albo w szczególnych sytuacjach upoważnieni przez urząd celny funkcjonariusze celni pełniący służbę w izbie celnej, a także - jeśli tak stanowią szczególne przepisy - niefinansowy organ postępowania przygotowawczego (Straż Graniczna, Policja, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, űandarmeria Wojskowa, Centralne Biuro Antykorupcyjne) mogą nałożyć na sprawcę wykroczenia karę grzywny w drodze mandatu karnego.


Zgodnie z regulacją kodeksu karnego skarbowego (dalej: k.k.s.) jest to jednak możliwe tylko w przypadku, gdy spełnione zostaną łącznie następujące przesłanki:

• osoba sprawcy i okoliczności popełnienia wykroczenia skarbowego nie budzą wątpliwości,
• nie zachodzi potrzeba wymierzenia kary surowszej niż kara grzywny w granicach nieprzekraczających podwójnej wysokości minimalnego wynagrodzenia (minimalne wynagrodzenie obecnie wynosi 936 zł),
• sprawca wykroczenia skarbowego wyraził zgodę na przyjęcie mandatu, a jeżeli za wykroczenie skarbowe przewidziane jest obowiązkowe orzeczenie przepadku przedmiotów - także zgodę na ich przepadek.

Z analizy powyższych przesłanek wynika, że sprawca czynu zabronionego może w trakcie postępowania mandatowego odmówić przyjęcia mandatu karnego, przy czym nie ma znaczenia przyczyna takiej decyzji.

Należy tutaj podkreślić, że upoważniony organ postępowania przygotowawczego lub jego przedstawiciel powinien, wymierzając karę grzywny w drodze mandatu karnego, określić wykroczenie skarbowe zarzucane sprawcy (poinformować, czego dotyczy czyn zabroniony i podać odpowiednią podstawę prawną karalności) oraz pouczyć go o warunkach dopuszczalności postępowania mandatowego, a zwłaszcza o skutkach prawnych braku zgody na przyjęcie mandatu.

Przepisy k.k.s. stanowią, że w przypadku wyrażenia przez sprawcę zgody podczas postępowania mandatowego na przepadek przedmiotów, zgodę tę odnotowuje się w protokole przesłuchania lub na dokumencie mandatu karnego.

W przypadku wyrażenia zgody na samo przyjęcie mandatu nie ma takiego obowiązku po stronie wymierzającego mandat. Mandat gotówkowy polega na wpłaceniu określonej kwoty w chwili i miejscu popełnienia wykroczenia skarbowego, bezpośrednio do rąk upoważnionego funkcjonariusza organu. Funkcjonariusz nakładający taki mandat powinien dysponować odpowiednim formularzem.

Sprawca, wpłacając odpowiednią kwotę, podpisuje się na formularzu mandatu i otrzymuje odpowiednie poświadczenie dokonania wpłaty. W przypadku mandatów kredytowanych przepisy wyraźnie stanowią, że wydaje się je za potwierdzeniem odbioru, a więc sprawca odbierając swój odcinek formularza mandatu, na podstawie którego w ciągu siedmiu dni ma uiścić kwotę grzywny, również podpisuje się na części formularza, która pozostaje w urzędzie. Pokwitowanie (podpis) sprawcy - zarówno w przypadku mandatu gotówkowego jak i kredytowanego - należy traktować jako równoznaczne z wyrażeniem przez sprawcę zgody na przyjęcie mandatu.

Tym bardziej że na obowiązujących formularzach mandatów określonych rozporządzeniem Rady Ministrów w sprawie nakładania kary grzywny w drodze mandatu karnego za wykroczenia skarbowe zamieszczone jest pouczenie o prawie odmowy przyjęcia mandatu karnego. Jeśli sprawca wykroczenia skarbowego odmawia przyjęcia mandatu karnego, należy przyjąć, że odmowa również powinna mieć formę pisemną, mimo że nie jest to wyraźnie określone w przepisach.

Może to być zatem oświadczenie sprawcy przez niego podpisane, informujące o odmowie przyjęcia mandatu, ewentualnie z podaniem powodów takiej decyzji. Natomiast w przypadku, gdy mandat zostaje zaproponowany podczas przesłuchania, adnotację o powyższej treści zamieszcza organ postępowania przygotowawczego bądź jego przedstawiciel w protokole przesłuchania. Odmawiający nie ma obowiązku uzasadniania swojej decyzji. Jednakże organ postępowania przygotowawczego w akcie oskarżenia powinien wskazać treść argumentacji odmawiającego, a w przypadku jej braku - zamieszczenie przedmiotowej wzmianki odzwierciedlającej stan faktyczny.

Należy zaznaczyć, że po nowelizacji k.k.s., która obowiązuje od 17 grudnia 2005 r., nie ma ustawowego obowiązku zamieszczania tych informacji w akcie oskarżenia wnoszonym do sądu przez organ postępowania przygotowawczego. Wydaje się jednak uzasadnione dalsze stosowanie tych zasad, gdyż takie informacje są bardzo istotne dla sądu, ponieważ z jednej strony poznaje on przyczynę zakwestionowania zasadności nałożenia grzywny, a z drugiej - poznaje postawę sprawcy wykroczenia.

Skutki braku zgody

Brak zgody na przyjęcie mandatu skutkuje tym, że sprawa podlega rozpoznaniu na zasadach ogólnych.


Oznacza to, że organ w takim przypadku wszczyna (oczywiście tylko w przypadku, gdy mandat nie został zaproponowany w trakcie postępowania, gdyż wtedy toczy się ono po prostu dalej) wobec sprawcy postępowanie przygotowawcze. Zawsze będzie to postępowanie przeciwko osobie, a nie w sprawie, gdyż jedną z przesłanek dopuszczalności postępowania mandatowego jest brak wątpliwości co do sprawcy.

Zawsze będzie to również dochodzenie, albowiem ta forma jest właściwa dla rozpoznawania wykroczeń skarbowych. Dochodzenie, co do zasady, ogranicza się do przesłuchania podejrzanego oraz w razie potrzeby także do innych czynności w zakresie niezbędnym do wniesienia aktu oskarżenia lub innego zakończenia postępowania. Ustawowy termin dochodzenia to dwa miesiące.

W razie jednak niezakończenia dochodzenia w sprawie o wykroczenie skarbowe prowadzonego przez organ postępowania przygotowawczego w tym terminie, organ nadrzędny nad tym organem może przedłużyć dochodzenie na czas oznaczony.

Jak widać, w przypadku odmowy przyjęcia mandatu sprawca musi liczyć się z tym, że jego sprawa najprawdopodobniej trafi do sądu oraz z tym, że w praktyce organ postępowania przygotowawczego zazwyczaj w kierowanym do sądu akcie oskarżenia wnioskuje o wymierzenie sprawcy kary wyższej od tej, którą wcześniej zamierzał nałożyć w drodze mandatu karnego.

Osoba odmawiająca przyjęcia mandatu karnego zaproponowanego przez organ postępowania przygotowawczego lub jego przedstawiciela będzie zatem mogła bronić swoich racji przed sądem. Wprawdzie od 17 grudnia 2005 r. organ nie jest już zobligowany w przypadku odmowy przyjęcia mandatu przez sprawcę do wniesienia aktu oskarżenia do sądu, ale trudno zakładać sytuację, że organ, który nie ma wątpliwości co do czynu oraz sprawcy, nagle w trakcie przeprowadzania dochodzenia dojdzie do wniosku, że nie ma podstaw do wniesienia aktu oskarżenia. Z drugiej strony raczej nie można też spodziewać się sytuacji, że sprawca, który odmówił przyjęcia mandatu, wystąpi z wnioskiem o dobrowolne poddanie się odpowiedzialności.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.