Doradca Podatnika 07/2007 Ubezpieczenia

Mariusz Bobko
konsultant ds. ubezpieczeń społecznych

Przedsiębiorcy prowadzący działalność gospodarczą muszą sami pamiętać o swoich obowiązkach w zakresie ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego. Płatnicy niewypełniający tych obowiązków muszą się liczyć z dotkliwymi dla nich sankcjami, wynikającymi z przepisów prawa. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nakłada na płatników składek szereg obowiązków.

Muszą oni przede wszystkim naliczać, potrącać i opłacać składki na ubezpieczenia społeczne w określonych przez przepisy terminach oraz sporządzać, przekazywać i przechowywać dokumenty związane z ubezpieczeniami społecznymi. Niewypełnianie tych obowiązków wiąże się z wieloma niekorzystnymi dla płatników składek konsekwencjami.

Przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą musi mieć na uwadze to, iż robi to na własny koszt i ryzyko, dlatego też powinien pamiętać o wynikających z tego tytułu obowiązkach, m.in. o ciążących na nim jako na płatniku składek obowiązkach w zakresie ubezpieczeń społecznych. Niewypełnianie lub wypełnianie ich niezgodnie z przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawą o s.u.s.) stanowi podstawę do nałożenia na płatnika składek sankcji i wiąże się z wieloma negatywnymi konsekwencjami.

Najdotkliwszymi z nich są: konieczność opłacania odsetek za zwłokę, opłaty dodatkowej, wpis hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości stanowiącej własność płatnika składek, ustanowienie zastawu skarbowego na wszystkich będących własnością płatnika rzeczach ruchomych, konieczność uregulowania kosztów upomnienia, wszczęcia przeciwko niemu postępowania egzekucyjnego i konieczności opłacenia kosztów z nim związanych.

Płatnikowi grozi również skierowanie przeciwko niemu wniosku o ukaranie, zawiadomienie prokuratury o popełnieniu przestępstwa, zgłoszenie zmiany wpisu przedsiębiorcy w Krajowym Rejestrze Sądowym, a także wpis płatnika do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. Skutki nieopłacania składek obciążają nie tylko płatnika składek, ale mogą pociągnąć za sobą konsekwencje także dla osób trzecich. W poniższym opracowaniu zaprezentowane zostaną pokrótce ww. skutki niewypełniania przez płatników składek obowiązków z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Odsetki za zwłokę

Jeżeli płatnicy nie opłacają składek w ustawowych terminach, zobowiązani są do zapłacenia odsetek za zwłokę. Stosownie do postanowień art. 23 ust. 1 ustawy o s.u.s. od nieopłaconych w terminie składek należne są od płatnika składek odsetki za zwłokę w wysokości i na zasadach określonych w Ordynacji podatkowej (dalej: o.p.), przy czym do pozostałych składek w zakresie ich poboru, egzekucji i m.in. wymierzania odsetek za zwłokę stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne (art. 32 o.p.).

Odsetki za zwłokę płatnik składek zobowiązany jest wyliczyć we własnym zakresie i bez wezwania oddziału ZUS uregulować wraz z zaległą składką. Kwotę odsetek za zwłokę nalicza się od dnia następującego po dniu upływu terminu płatności składki do dnia dokonania wpłaty włącznie. Jeżeli ostatni dzień terminu płatności przypada na sobotę lub dzień ustawowo wolny od pracy, za ostatni dzień tego terminu uważa się następny dzień po dniu lub dniach wolnych od pracy. Kwotę odsetek za zwłokę na określony dzień, po wprowadzeniu rocznej stawki odsetek, wylicza się przez pomnożenie wpłaconej kwoty składki przez liczbę dni zwłoki i przez obowiązującą roczną stawkę odsetek, oraz podzielenie otrzymanego iloczynu przez 365 x 100.


Przy obliczaniu kwoty odsetek należy pamiętać, iż zaokrągla się ją do pełnych złotych, czyli końcówki wyliczonych kwot wynoszących mniej niż 50 groszy pomija się, natomiast wynoszących 50 groszy i więcej - podwyższa się do pełnych złotych.

Jeżeli wniesiona przez płatnika wpłata nie pokrywa w całości kwoty zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia wraz z należnymi odsetkami za zwłokę, to zgodnie z art. 55 o.p. oraz postanowieniami rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie szczegółowych zasad oraz trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, wpłatę tę zalicza się proporcjonalnie na poczet kwoty należności głównej oraz kwoty odsetek za zwłokę w stosunku, w jakim w dniu wpłaty pozostaje kwota zaległości głównej do kwoty odsetek za zwłokę.

Opłaty dodatkowe

W przypadku nieopłacenia składek lub opłacenia ich w zaniżonej wysokości, ZUS może wymierzyć płatnikowi składek opłatę dodatkową w wysokości do 100 proc. nieopłaconej kwoty składek (art. 24 ust. 1 ustawy o s.u.s.). Od decyzji w sprawie wymierzenia opłaty dodatkowej przysługuje płatnikowi odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach kodeksu postępowania cywilnego.


Dodatkowo ZUS może wymierzyć opłatę dodatkową wynikającą z art. 47 ust. 10c ustawy o s.u.s., który stanowi, iż w przypadku nieprzekazania przez ZUS składki do otwartego funduszu emerytalnego w terminie z powodu błędu popełnionego przez płatnika składek w składanych przez niego dokumentach zgłoszeniowych, rozliczeniowych i płatniczych, ZUS wymierza płatnikowi składek lub instytucji obsługującej wpłaty składek dodatkową opłatę.

Opłata taka jest ustalona od kwoty tych składek, które nieterminowo wpłynęły do OFE, a liczona jest na podstawie stóp rentowności 52-tygodniowych bonów skarbowych sprzedanych na czterech ostatnich przetargach, które odbyły się do końca miesiąca poprzedzającego ostatni miesiąc przed rozpoczęciem danego kwartału.

Wniosek o ukaranie oraz zawiadomienie prokuratury o popełnieniu przestępstwa

Jeżeli płatnik składek albo osoba obowiązana do działania w jego imieniu nie dopełnia nałożonych na niego obowiązków, a zwłaszcza:

1. nie dopełnia obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne w przewidzianym przepisami terminie;
2. nie zgłasza wymaganych ustawą danych lub zgłasza nieprawdziwe dane albo udziela w tych sprawach nieprawdziwych wyjaśnień lub odmawia ich udzielenia;
3. udaremnia lub utrudnia przeprowadzenie kontroli;
4. nie dopełnia obowiązku wypłacania świadczeń z ubezpieczeń społecznych i zasiłków finansowanych z budżetu państwa albo wypłaca je nienależnie;
5. nie prowadzi dokumentacji związanej z obliczaniem składek oraz z wypłatą świadczeń z ubezpieczeń społecznych;
6. nie dopełnia obowiązku przesyłania deklaracji rozliczeniowych oraz imiennych raportów miesięcznych w przewidzianym terminie;
7. nie stwierdza nieprawidłowości w imiennym raporcie miesięcznym w przewidzianym terminie;
8. nie dopełnia obowiązku przekazywania dokumentów związanych z ubezpieczeniami społecznymi i ubezpieczeniem zdrowotnym w formie określonej w art. 47a ust. 1 i 2 ustawy o s.u.s., podlega karze grzywny do 5000 zł (art. 98 § 1 ustawy o s.u.s.).

 Tej samej karze podlega, kto dopuszcza się ww. czynów przy opłacaniu składek lub dokonywaniu wpłat z innych tytułów, do których poboru obowiązany jest ZUS.


Wobec szczególnie opornych dłużników ZUS może stosować sankcje przewidziane przepisami prawa karnego, tj. art. 218, art. 219 oraz art. 284 kodeksu karnego (dalej: k.k.). Art. 218 k.k. przewiduje karę grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do dwóch lat wobec osób, które wykonując czynności w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych złośliwie lub uporczywie naruszają prawa pracownika wynikające ze stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego.

Takiej samej karze podlega ten, kto narusza przepisy prawa o ubezpieczeniach społecznych, nie zgłaszając, nawet za zgodą zainteresowanego, wymaganych danych albo zgłaszając nieprawdziwe dane mające wpływ na prawo do świadczeń albo ich wysokość. W razie nieopłacania składek na ubezpieczenia społeczne ZUS może również skierować do prokuratury zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, polegającego na zagarnięciu mienia, na podstawie art. 284 k.k.


Potrącenie tych składek i nieprzekazanie ich do ZUS może wypełniać znamiona przestępstwa z art. 284 k.k., które zagrożone jest karą pozbawienia wolności od trzech miesięcy do pięciu lat.

Hipoteka przymusowa

Kolejnym skutkiem nieopłacenia składek może być wpis hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości stanowiącej własność płatnika składek. Ponadto, zgodnie z treścią art. 26 ust. 1 ustawy o s.u.s., ZUS ma prawo do wystąpienia z wnioskiem o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości dłużnika zalegającego z opłatą należności z tytułu składek także wtedy, gdy dłużnikiem jest państwowa jednostka organizacyjna niebędąca jednostką budżetową.

Dla zabezpieczenia należności z tytułu składek ZUS przysługuje hipoteka przymusowa na wszystkich nieruchomościach dłużnika. Podstawą ustanowienia hipoteki przymusowej jest doręczona decyzja o określeniu wysokości należności z tytułu składek, o odpowiedzialności osoby trzeciej lub o odpowiedzialności następcy prawnego. Przedmiotem hipoteki przymusowej może być:

1. część ułamkowa nieruchomości, jeżeli stanowi udział dłużnika;
2. nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego małżonka;
3. nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej wspólników spółki cywilnej lub część ułamkowa nieruchomości stanowiąca udział wspólników spółki cywilnej - w przypadku gdy dłużnikiem jest spółka;
4. użytkowanie wieczyste, w tym budynki i inne urządzenia znajdujące się na użytkowanym terenie, stanowiące własność użytkownika wieczystego;
5. spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego;
6. spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego;
7. prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej (prawo do lokalu mieszkalnego w domu budowanym przez spółdzielnię mieszkaniową w celu przeniesienia jego własności na członka spółdzielni);
8. wierzytelność zabezpieczona hipoteką. Hipoteka, zgodnie z ustawą o księgach wieczystych i hipotece, obejmuje nieruchomość wraz z przynależnościami i utrzymuje się na niej jako na całości aż do zupełnego wygaśnięcia wierzytelności, którą zabezpiecza.

Zastaw skarbowy

Należności z tytułu składek mogą być również zabezpieczone ustawowym prawem zastawu na ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika. Zgodnie z art. 41 § 1 o.p., Skarbowi Państwa i jednostkom samorządu terytorialnego przysługuje zastaw skarbowy na wszystkich będących własnością podatnika oraz stanowiących współwłasność łączną podatnika i jego małżonki rzeczach ruchomych oraz zbywalnych prawach majątkowych, jeżeli wartość poszczególnych rzeczy lub praw wynosi w dniu ustanowienia zastawu co najmniej 10 tys. zł. Zastawem skarbowym nie mogą być jednak obciążone rzeczy lub prawa majątkowe niepodlegające egzekucji oraz mogące być przedmiotem hipoteki.


Należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką przymusową lub zastawem skarbowym nie ulegają przedawnieniu, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia (art. 24 ust. 5 ustawy o s.u.s.).

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.