Doradca Podatnika 09/2007 Obrót gospodarczy

Julia Chełmońska
prawnik,
specjalista prawa gospodarczego

Użyczenie, często nieprawidłowo nazywane pożyczką, jest umową najbardziej zbliżoną do umowy najmu, od której różni się brakiem odpłatności. W związku z tym nakłada większe obowiązki na biorącego do użytkowania w stosunku do umów odpłatnych i zawiera ograniczenia obowiązków użyczającego.

Umowa użyczenia należy do najczęściej zawieranych umów dnia codziennego, choć rzadko zdajemy sobie sprawę z jej zawarcia. Nawet typowe udostępnianie komuś bezpłatnie swojego samochodu czy książki w świetle prawa nie jest "pożyczaniem" - jest zawarciem umowy użyczenia.

Przez umowę użyczenia użyczający zobowiązuje się zezwolić biorącemu nieodpłatnie, przez czas oznaczony lub nieoznaczony, na bezpłatne używanie oddanej mu w tym celu rzeczy. Przedmiotem umowy użyczenia mogą być zarówno rzeczy ruchome, jak i nieruchomości oraz ich części składowe.


TREŚĆ UMOWY

Umowa użyczenia to umowa realna (do jej zawarcia konieczne jest, oprócz złożenia oświadczeń woli, wydanie rzeczy biorącemu), jednostronnie zobowiązująca (zobowiązanym do spełnienia świadczenia jest tylko użyczający) i niewzajemna.

Dający rzecz w użyczenie nie musi być jej właścicielem; wystarczy, że jest posiadaczem albo dzierżycielem. Umowa użyczenia może być zawarta w dowolnej formie, nawet dorozumianej. Jeżeli jednak strony zawarły umowę w formie np. pisemnej, to jej uzupełnienie lub zmiana wymaga zachowania formy pisemnej.

Może być zawarta na czas oznaczony lub nieoznaczony. Jeżeli jest to umowa na czas nieoznaczony (albo w umowie nie sprecyzowano czasu, przez jaki biorący może używać rzeczy), użyczenie kończy się, gdy biorący w używanie uczynił z rzeczy użytek odpowiadający umowie albo gdy upłynął czas, w którym mógł ten użytek uczynić.

W takiej sytuacji użyczający może żądać natychmiastowego zwrotu rzeczy, bez konieczności uprzedniego wypowiadania umowy użyczenia. Obie strony mogą wypowiedzieć umowę użyczenia, jednak powinno ono nastąpić w terminie uwzględniającym interesy obu stron.

Poza tym wypowiedzenie umowy przez biorącego do używania przed upływem terminu umownego nie może nastąpić w nieodpowiednim dla użyczającego momencie, czyli wtedy, gdy przejęcie pieczy nad przedmiotem umowy byłoby dla niego uciążliwe. Taka sytuacja biorącego na używanie wydaje się być uzasadniona nieodpłatnością i niewzajemnością umowy użyczenia.

OBOWIĄZKI BIORĄCEGO DO UŻYWANIA

Biorący do używania ponosi zwykłe koszty utrzymania rzeczy użyczonej i nie może żądać ich zwrotu od użyczającego. Koszty utrzymania rzeczy to wydatki i nakłady pozwalające zachować rzecz w stanie niepogorszonym, utrwalającym jej właściwości i przeznaczenie (np. koszty konserwacji, bieżących remontów, drobnych napraw, nawożenia gleby, karmienia i leczenia zwierząt).

Ocena, które koszty należy zaliczyć do zwykłych, zależy od okoliczności konkretnego przypadku oraz cech i właściwości konkretnej rzeczy. Nie można uznać za takie kosztów obciążających dłużnika niezależnie od istnienia stosunku użyczenia (np. podatków, kosztów ubezpieczenia rzeczy, opłat i innych publiczno- i prywatnoprawnych ciężarów związanych zwykle z własnością lub posiadaniem rzeczy).

Jeżeli jednak biorący do używania poczynił także inne wydatki lub nakłady, do których nie był zobowiązany, wówczas mają zastosowanie przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia. Oznacza to, że biorący powinien działać z korzyścią dla użyczającego, zgodnie z jego prawdopodobną wolą, i w miarę możności powinien zawiadomić go o podjętych działaniach. Przy prowadzeniu sprawy obowiązany jest zachowywać należytą staranność.

Powinien też złożyć rachunek ze swych czynności oraz wydać użyczającemu wszystko, co przy prowadzeniu sprawy dla niego uzyskał.

Jeżeli działał zgodnie ze swoimi obowiązkami, może żądać zwrotu uzasadnionych wydatków i nakładów wraz z ustawowymi odsetkami oraz zwolnienia od zobowiązań, które zaciągnął przy prowadzeniu sprawy (art. 752-757 k.c.).

Jeżeli biorący do używania dokona nakładów bez wyraźnej potrzeby albo wbrew wiadomej mu woli użyczającego, obowiązany jest przywrócić stan poprzedni, a gdyby to nie było możliwe - naprawić szkodę na zasadach ogólnych (art. 471 k.c.). Wyjątkiem jest sytuacja, gdy wola użyczającego sprzeciwia się ustawie lub zasadom współżycia społecznego.


Po zakończeniu użyczenia biorący do używania obowiązany jest zwrócić użyczającemu rzecz w stanie niepogorszonym, jednak nie ponosi odpowiedzialności za normalne zużycie rzeczy (w następstwie prawidłowego używania).

Jeżeli biorący do używania powierzył rzecz innej osobie, obowiązek zwrotu w stanie niepogorszonym ciąży także na tej osobie. Jeżeli kilka osób wspólnie wzięło rzecz do używania, ich odpowiedzialność jest solidarna.


OBOWIĄZKI UŻYCZAJĄCEGO

Głównym obowiązkiem użyczającego jest powstrzymanie się od jakichkolwiek działań, które mogłyby utrudnić biorącemu w używanie rzeczy. Jeżeli rzecz użyczona ma wady, użyczający obowiązany jest do naprawienia szkody, którą wyrządził biorącemu przez to, że wiedząc o wadach nie zawiadomił go o nich.

Zasady tej nie stosuje się, gdy biorący mógł wadę z łatwością zauważyć (art. 711 k.c.). Nawet jeżeli umowa użyczenia jest zawarta na czas oznaczony, użyczający może odebrać rzecz biorącemu do używania, jeżeli ten:

• używa rzeczy w sposób sprzeczny z umową albo z właściwościami lub z przeznaczeniem rzeczy,
• powierza rzecz innej osobie, nie będąc do tego upoważnionym przez umowę ani zmuszony przez okoliczności, albo
• jeżeli rzecz stanie się potrzebna użyczającemu z powodów nieprzewidzianych w chwili zawarcia umowy (rzecz oddana w użyczenie staje się potrzebna użyczającemu także wtedy, gdy z powodów nieprzewidzianych w chwili zawarcia umowy uzasadnione jest inne nią rozporządzenie).

WZAJEMNE ROSZCZENIA STRON

Roszczenie użyczającego przeciwko biorącemu do używania o naprawienie szkody za uszkodzenie lub pogorszenie rzeczy oraz roszczenia biorącego do używania przeciwko użyczającemu o zwrot nakładów na rzecz, a także o naprawienie szkody poniesionej wskutek wad rzeczy przedawniają się z upływem roku od dnia zwrotu rzeczy (art. 719 k.c.).

Termin ten ma także zastosowanie, gdy roszczenie jest związane z prowadzeniem działalności gospodarczej (uchwała SN z 21 października 1994 r., sygn. akt III CZP 136/94, OSNC 1995, nr 2, poz. 38).

ZAKOŃCZENIE UŻYCZENIA

Zakończenie użytkowania ma miejsce, gdy:

• umowa zawarta była na czas oznaczony - z upływem terminu umownego,
• umowa została zawarta na czas nieoznaczony, gdy biorący uczynił z rzeczy użytek odpowiadający umowie albo gdy upłynął czas, w którym mógł ten użytek uczynić,
• rzecz stała się potrzebna użyczającemu - niezależnie od tego, czy umowa była zawarta na czas oznaczony, czy nie.

Obie strony mogą wypowiedzieć umowę użyczenia, jednak powinno ono nastąpić w terminie uwzględniającym interesy obu stron. Ponadto wypowiedzenie umowy przez biorącego do używania przed upływem terminu umownego nie może nastąpić w nieodpowiednim dla użyczającego momencie, czyli gdy przejęcie pieczy nad przedmiotem umowy byłoby dla niego uciążliwe.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.