Doradca Podatnika 10/2007 Obrót gospodarczy

Rafał Golat
radca prawny w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Podmioty prowadzące działalność gospodarczą polegającą na dostawie ponoszą większą odpowiedzialność z tytułu rękojmi za wady dostarczonej rzeczy niż w przypadku umowy sprzedaży, chociaż umowy te są do siebie bardzo zbliżone. Znajomość zakresu tej odpowiedzialności ułatwia przedsiębiorcom wyeliminowanie lub zmniejszenie ryzyka wykonywania zobowiązań wynikających z umowy dostawy.

Umowa dostawy stanowi kontrakt nazwany, na podstawie którego dostawca zobowiązuje się do wytworzenia rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku oraz do ich dostarczenia częściami albo periodycznie, a odbiorca - do odebrania tych rzeczy i do zapłacenia ceny (art. 605 k.c.).


Umowa dostawy wykazuje dużo podobieństw do umowy sprzedaży. Świadczy o tym art. 612 k.c., zgodnie z którym w przedmiotach nieuregulowanych przepisami szczególnymi, poświęconymi dostawie (art. 605-611 k.c.), do praw i obowiązków dostawcy i odbiorcy stosuje się odpowiednio przepisy o sprzedaży.

Poza tym, jeżeli umowa dostawy jest zawierana w zakresie działalności przedsiębiorstwa dostawcy, a odbiorcą jest osobą fizyczną, która nabywa rzeczy w celu niezwiązanym z jej działalnością gospodarczą ani zawodową, do umowy tej stosuje się przepisy o sprzedaży konsumenckiej (por. art. 6051 k.c.).

ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA WADY PRAWNE

Na pozór wydawać by się mogło, że w zakresie odpowiedzialności za wady prawne dostarczanych przez dostawcę rzeczy regulacja umowy dostawy nie wykazuje żadnych odrębności w stosunku do odpowiednich unormowań dotyczących umowy sprzedaży (art. 556 § 2, art. 5721-576 k.c.). A to dlatego, że w art. 609 k.c. mowa jest jedynie o odpowiedzialności dostawcy z tytułu rękojmi za wady fizyczne.

 Inaczej sprawa przedstawia się jednak, jeśli weźmiemy pod uwagę zróżnicowanie przedmiotu umowy dostawy, wynikające z jej ustawowej definicji zawartej w art. 605 k.c. Przepis ten nie przesądza, iż w związku z zawarciem umowy dostawy musi dojść do przeniesienia własności dostarczanych rzeczy.

Stanowi on, iż dostawca zobowiązuje się do wytworzenia rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku (czyli wykazujących tylko pewne cechy rodzajowe, np. zboże, fabrycznie wyprodukowana, identyczna z innymi para obuwia) oraz do ich dostarczenia częściami albo periodycznie, a odbiorca - do odebrania tych rzeczy i do zapłacenia ceny.

Wynika to stąd, iż dostarczane rzeczy są produkowane przez dostawcę albo z materiałów i surowców własnych (stanowiących jego własność w rozumieniu prawa cywilnego), albo też z materiałów i surowców będących własnością odbiorcy. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy w wyniku zawarcia umowy dostawy musi dojść do przeniesienia własności dostarczanych rzeczy z odbiorcy na dostawcę, należy kierować się wskazówkami kodeksu cywilnego, dotyczącymi przetworzenia rzeczy, zawartymi w art. 192 k.c.

Zgodnie z nimi dostawca, wytwarzający określone rzeczy z materiałów odbiorcy, staje się ich właścicielem tylko wtedy, gdy wartość nakładu pracy jest większa od wartości materiałów, natomiast przy wartości materiałów większej od wartości nakładu pracy dostawcy (lub osób przez niego zatrudnionych), rzecz wytworzona staje się własnością odbiorcy, jako właściciela materiałów.

Relacje między wartościami materiałów czy surowców i nakładem pracy powinny być w razie wątpliwości ustalane z uwzględnieniem indywidualnych okoliczności konkretnej sytuacji, z odwołaniem się w razie sporu do ustalającego orzeczenia sądu cywilnego.


ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA WADY FIZYCZNE

Szczególna regulacja odpowiedzialności dostawcy z tytułu rękojmi za wady fizyczne dostarczanych rzeczy polega przede wszystkim na jej zaostrzeniu w zestawieniu z ogólnymi zasadami tego rodzaju odpowiedzialności, właściwymi dla umowy sprzedaży.

Wynika to z faktu, iż dostawca jest jednocześnie producentem przedmiotu dostawy, a więc powinien ponosić większą odpowiedzialność niż sprzedawca, skoro duża część wad fizycznych stanowi efekt nieprawidłowości procesu produkcyjnego, który jest przez dostawcę organizowany.

Zaostrzenie odpowiedzialności dostawcy za fizyczne wady przedmiotu dostawy nie przejawia się w postaci grożących mu z tego tytułu sankcji, wśród których na czoło wysuwają się, (podobnie, jak w przypadku umów sprzedaży), sankcje odszkodowawcze.

Mamy tu do czynienia z przerzuceniem na dostawcę dbałości o niewadliwą realizację produkcji oraz z wyposażeniem odbiorcy w szczególne uprawnienia kontrolne w stosunku do działań dostawcy, mających na celu wykonanie umowy.

Pierwsza z tych kwestii dotyczy przypadków, gdy fakt obciążenia określonymi wadami fizycznymi (w postaci np. konkretnych braków) ujawnił się po wyprodukowaniu rzeczy i dostarczeniu ich odbiorcy. Wówczas dostawca nie może bronić się argumentami, iż wytworzenie rzeczy nastąpiło w sposób określony przez odbiorcę lub według dostarczonej przez niego dokumentacji technologicznej.

Okoliczność kierowania się przy produkcji mniej lub bardziej skomplikowanymi technicznie wskazaniami odbiorcy może uzasadniać zwolnienie dostawcy z odpowiedzialności z tytułu rękojmi za wady fizyczne przedmiotu dostawy tylko w dwóch przypadkach:

• jeśli dostawca, mimo zachowania należytej staranności nie mógł wykryć wadliwości sposobu produkcji lub dokumentacji technologicznej albo
• jeśli odbiorca, mimo zwrócenia przez dostawcę uwagi na wadliwości, obstawał przy podanym przez siebie sposobie produkcji lub dokumentacji technologicznej.

Dla właściwego skorzystania z tych zastrzeżeń, stawiających dostawcę w korzystniejszej sytuacji, ważne jest po pierwsze uświadomienie sobie tego, iż dostawca jako producent jest z reguły przedsiębiorcą.

W związku z tym ocena zachowania przez niego należytej staranności opiera się na surowszych (tzn. uwzględnieniu zawodowego charakteru prowadzonej przez niego produkcyjno-dostawczej działalności) zasadach niż w przypadku dłużników niebędących profesjonalistami (art. 355 § 2 k.c.).

Poza tym w interesie dostawcy leży wykazanie się maksymalną aktywnością przy realizacji kontraktu. Uprawnienia kontrolne odbiorcy mają istotne znaczenie na etapie realizowania przedmiotu dostawy, kiedy składające się na ten przedmiot rzeczy nie są jeszcze wyprodukowane.

Dotyczą one surowców i materiałów, z których dostarczane odbiorcy rzeczy mają być wytworzone oraz samego sposobu wytwarzania.


Jeżeli zapewnienie surowców do wykonania przedmiotu dostawy leży w gestii dostawcy, powinien on zawiadomić odbiorcę o ich przygotowaniu do produkcji i zezwolić mu na sprawdzenie ich jakości.

Obowiązek ten jest aktualny pod warunkiem zastrzeżenia w umowie dostawy, iż wytworzenie zamówionych rzeczy ma nastąpić z surowców określonego gatunku lub pochodzenia. Jeśli mimo to rzeczy te zostaną wykonane np. z surowców gorszej jakości, można mówić o wystąpieniu wady fizycznej, polegającej na tym, iż przedmiot dostawy nie posiada określonych umownie właściwości (art. 556 § 1 k.c.).

Odbiorca jest również uprawniony do skontrolowania procesu produkcji, pod warunkiem, że w umowie dostawy zastrzeżono, iż wytworzenie zamówionych rzeczy ma nastąpić w określony sposób (art. 608 § 2 k.c.).

W razie stwierdzenia, iż dostawca wykonuje przedmiot dostawy w sposób wadliwy albo sprzeczny z umową, odbiorca ma prawo wezwać dostawcę do zmiany sposobu wykonania zamówionych rzeczy, wyznaczając mu w tym celu odpowiedni termin.

Po jego bezskutecznym upływie może odstąpić od umowy dostawy na podstawie art. 611 k.c. Ze względu na to, iż dostarczanie wytworzonych przez dostawcę rzeczy odbywa się częściami albo periodycznie w kontekście odpowiedzialności z tytułu rękojmi za wady fizyczne przedmiotu dostawy warto pamiętać o odpowiednim stosowaniu art. 562 k.c., który daje możliwość odstąpienia od umowy także co do tych części rzeczy, które mają być dostarczone później.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ DOSTAWCY ZA ZWŁOKĘ

Zaostrzona jest również odpowiedzialność dostawcy za zwłokę. Odbiorca może odstąpić od umowy, jeżeli dostawca opóźnia się z rozpoczęciem produkcji wyrobu lub jego części tak bardzo, że nie jest prawdopodobne, aby mógł je dostarczyć w ustalonym w umowie terminie. Odbiorca może wtedy odstąpić od umowy bez wyznaczenia terminu dodatkowego (art. 610 k.c.), który w innych przypadkach jest niezbędną przesłanką odstąpienia od umowy.

ODSTĄPIENIE OD UMOWY

Odbiorca może też odstąpić od umowy, jeżeli podczas procesu produkcyjnego okaże się, że przedmiot jest wykonywany wadliwie lub niezgodnie z umową. Wtedy odbiorca powinien wyznaczyć nowy termin do zmiany procesu wytwarzania, a po jego bezskutecznym upływie może odstąpić od umowy.

Może również bez wyznaczenia terminu dodatkowego albo po jego bezskutecznym upływie żądać wykonania zobowiązania i naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki. Jeżeli zwłoka dotyczy części świadczenia, to uprawnienie do odstąpienia od umowy ogranicza się, według wyboru uprawnionego, albo do tej części, albo do całej reszty nie spełnionego świadczenia.

Strona ta może odstąpić od umowy w całości, jeżeli wykonanie częściowe nie miałoby dla niej znaczenia (art. 491 k.c.). W razie odstąpienia od umowy strony zwracają sobie otrzymane świadczenia. Odbiorca to co otrzymał od dostawcy (np. wadliwy wyrób), a dostawca zwraca odbiorcy surowce, materiały i ewentualnie otrzymaną zapłatę.

Jeżeli odstąpiono od umowy z przyczyn leżących po stronie dostawcy, odbiorcy przysługują roszczenia odszkodowawcze (stosownie do art. 471 k.c.). Ma on też prawo do kar umownych, jeżeli zastrzeżono je w umowie.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.