Doradca Podatnika 11/2007 Obrót gospodarczy

Monika Król-Gajewska
adwokat w Kancelarii Adwokackiej "Pociej Dubois i Wspólnicy"

Czy w przypadku ustalenia sposobu zapłaty w formie przelewu bankowego mój obowiązek zapłaty wobec kontrahenta zostaje zrealizowany z chwilą złożenia polecenia przelewu w banku, czy też z chwilą, gdy środki te wpłyną na konto drugiej strony?

Odpowiedzi na to pytanie należy poszukiwać przede wszystkim w przepisach kodeksu cywilnego, w których uregulowane są ogólne zasady wykonywania zobowiązań, w tym zobowiązań pieniężnych (art. 450 i nast. k.c.).

Zasadnicza część tych przepisów, w odniesieniu do sposobu spełnienia zobowiązania, przyznaje pierwszeństwo ustaleniom stron poczynionym w umowie. Dopiero w sytuacji ich braku zachodzi konieczność zastosowania tych przepisów. Tym samym, zgodnie z art. 455 k.c., jeżeli strony w umowie nie określą terminu spełnienia świadczenia ani nie wynika on z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Jednak, nawet w przypadku gdy umowa wyraźnie precyzuje termin lub wierzyciel wezwie dłużnika do realizacji świadczenia, nie rozstrzyga to kwestii momentu spełnienia świadczenia dokonywanego w formie przelewu bankowego.

Wśród przepisów kodeksu brak jest takiego, który wprost rozstrzygałby ten problem. Z uwagi na fakt, iż zagadnienie to w praktyce budziło zainteresowanie - było ono przedmiotem rozlicznych wypowiedzi zarówno orzecznictwa, jak i doktryny. Przywołać należy tu powszechnie akceptowany wyrok Sądu Najwyższego z 12 lipca 1996 r. (sygn. akt II CRN 79/96), zgodnie z którym: "(..) w rozliczeniach bezgotówkowych za chwilę otrzymania zapłaty przez wierzyciela uważać trzeba chwilę uznania jego rachunku bankowego".

Można się zastanawiać, czy strony w ramach postanowień umownych mogą ustalić odmiennie. Ponieważ brak regulacji tej kwestii w formie przepisów bezwzględnie obowiązujących, należy skłaniać się ku stanowisku, że strony w umowie mogą skutecznie ustalić, że spełnienie świadczenia pieniężnego przez dłużnika będzie skuteczne z chwilą złożenia polecenia zapłaty w jego banku (choć w praktyce ma to miejsce niezmiernie rzadko, ponieważ dopiero uznanie rachunku wierzyciela skutkuje faktycznym postawieniem do jego dyspozycji środków pieniężnych). Przedstawione rozważania prowadzą do konkluzji, iż to dłużnika powinno obciążać ryzyko bezpiecznego dotarcia pieniędzy do wierzyciela.

Wynika ona również z art. 454 k.c. regulującego kwestię miejsca wykonania zobowiązania. W myśl tego przepisu świadczenie pieniężne powinno być spełnione w miejscu zamieszkania lub w siedzibie wierzyciela w chwili spełniania świadczenia. Na tym tle również wykreowało się orzecznictwo SN.

Zgodnie z uchwałą SN z 20 listopada 1993 r. (sygn. akt III CZP 138/92): "Jeżeli w zobowiązaniu pieniężnym przewidziano zapłatę w formie bezgotówkowej, o miejscu spełnienia świadczenia w tej formie rozstrzyga umiejscowienie rachunku bankowego wierzyciela." Reasumując, możliwe jest przyjęcie, iż strony umowy mają de facto swobodę w określeniu momentu spełnienia świadczenia pieniężnego w przypadku realizacji płatności w formie przelewu bankowego oraz miejsca spełnienia tego świadczenia.

Jeżeli strony nie dokonają żadnych ustaleń w tej kwestii - zapłata w formie przelewu dokonana zostaje z chwilą uznania rachunku bankowego wierzyciela, a miejscem spełnienia świadczenia powinno być miejsce zamieszkania lub siedziba wierzyciela.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.