Doradca Podatnika 11/2007 Prawo w obronie przedsiębiorcy

Rafał R. Kasprzycki
aplikant radcowski

Każdy przedsiębiorca, formułując stały wzór umowy dla swoich kontrahentów (klientów), powinien zadbać o to, aby był on sporządzony prawidłowo. W tym celu warto np. zapoznać się z rejestrem wzorców umów uznanych za niedozwolone, prowadzonym przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

W obrocie gospodarczym dość częstym i przyjętym zjawiskiem jest posługiwanie się przez podmioty gospodarcze tzw. wzorcami umów. Wzorce te to zazwyczaj opracowane samodzielnie przez przedsiębiorcę projekty umów, które co do zasady mają być jednolite, nie ulegają zasadniczym zmianom w wyniku negocjacji z drugą stroną, są stosowane przez danego przedsiębiorcę powszechnie w obrocie, a druga strona, zawierając na ich podstawie umowę, nie ma faktycznie wpływu na ich zasadniczą treść.

Niedozwolone postanowienia umowne

Kodeks cywilny (dalej: k.c.) i kodeks postępowania cywilnego (k.p.c.) przewidziały takie sytuacje i zawierają przepisy regulujące materię wzorców umów oraz praw i obowiązków stron je stosujących oraz osób zawierających na ich podstawie konkretne umowy.

Zgodnie z k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (tzw. niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

Nieuzgodnione indywidualnie są takie zapisy umowy, na których treść konsument nie miał faktycznego wpływu. Odnosi się to zwłaszcza do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Mimo że dane postanowienie umowy nie jest wiążące dla konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie.


Kodeks zawiera również przykładowy katalog postanowień, które uważane są za niedozwolone postanowienia umowne (art. 3853 k.c.). Katalog ten nie jest jednak zamknięty, co w praktyce oznacza, iż wzorzec umowy może zawierać postanowienie niewymienione we wspomnianym przepisie, a które pomimo tego będzie z określonych przyczyn mogło być uznane za niedozwolone.

Kontrola sądowa postanowień umownych

Zasady i tryb kontroli postanowień wzorców umownych regulują właściwe normy k.p.c., ustalają one bowiem m.in. postępowanie o uznanie określonych postanowień wzorca umowy za niedozwolone.

Zwrócić należy uwagę, iż ustawodawca w art. 47936-47945 k.p.c. unormował postępowanie obejmujące sądową kontrolę treści wzorca umowy, która ma charakter abstrakcyjny, oderwany od konkretnej umowy, bez względu na to, czy jakakolwiek umowa na podstawie takiego wzorca została faktycznie zawarta.


Postępowanie w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone toczyć się będzie jako sprawa gospodarcza, a właściwym sądem do jej rozpoznania będzie Sąd Okręgowy w Warszawie - Wydział XVII Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Omawiana kontrola może nastąpić z inicjatywy każdego, kto według oferty (wzorca umowy) pozwanego mógłby zawrzeć z nim umowę zawierającą postanowienie, którego uznania za niedozwolone żąda się w pozwie.

Powództwo może ponadto wytoczyć zagraniczna organizacja wpisana na listę organizacji uprawnionych w państwach Unii Europejskiej do wszczęcia postępowania o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, opublikowaną w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich, jeżeli cel jej działania uzasadnia wystąpienie przez nią z takim żądaniem dotyczącym wzorców umów stosowanych w Polsce, zagrażających interesom konsumentów w państwie członkowskim, w którym organizacja ta ma swoją siedzibę

W sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone sąd nie może wydać wyroku tylko na podstawie uznania powództwa. Niedopuszczalne jest też zawarcie ugody. Oznacza to, iż ewentualne przyznanie przez przedsiębiorcę zasadności wytoczonego przeciwko niemu powództwa o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, jak też zaniechanie przez niego, po wytoczeniu powództwa, stosowania zaskarżonego postanowienia wzorca umownego nie będzie mogło mieć wpływu na bieg postępowania przed Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów.


Z chwilą wydania wyroku uznającego dane postanowienie wzorca umownego za niedozwolone postanowienie takiego wzorca jest bezwzględnie nieważne. W razie uwzględnienia powództwa sąd w sentencji wyroku przytacza treść postanowień wzorca umowy uznanych za niedozwolone i zakazuje ich wykorzystywania. Od wyroku sądu drugiej instancji przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego.

Skutki orzeczenia dla osób trzecich

Warto zwrócić uwagę, że wyrok w omawianych sprawach będzie w określonych okolicznościach wywoływał skutki nie tylko dla samych stron postępowania, ale również dla osób trzecich (odmiennie niż zazwyczaj).

Zgodnie bowiem z normami k.p.c. prawomocny wyrok w sprawie uznania danego postanowienia wzorca umowy za niedozwolony ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolony zapisu umowy do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, prowadzonego przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK).


Dodatkowo sąd zarządza publikację prawomocnego wyroku w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. Koszty opublikowania wyroku zalicza się do kosztów procesu (w tym przypadku ponoszonych przez pozwanego).

W celu dokonania wpisu w rejestrze odpis prawomocnego wyroku uwzględniającego powództwo sąd przesyła prezesowi UOKiK. Prezes prowadzi jawny rejestr takich wyroków, dostępny pod adresem: www.uokik.gov.pl/pl/ochrona_konsumentow/niedozwolone_klauzule/rejestr_klauzul_niedozwolonych/ Pod adresem tym można sprawdzić, jakie dotychczas postanowienia umowne Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone.

Klauzule mogą być wyszukiwane na podstawie wielu kryteriów - na przykład sygnatury, przedsiębiorcy, który stosował niedozwolone postanowienia bądź podmiotu składającego pozew do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Możliwe jest także wyszukiwanie klauzul z branż wybranych z listy. Na zapisy tych klauzul można skutecznie powoływać się w postępowaniach incydentalnych, tj. dotyczących już konkretnych sporów na tle danej zawartej wcześniej umowy.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.