Doradca Podatnika 12/2007 Obrót gospodarczy

Julia Chełmońska
prawnik,
specjalista prawa gospodarczego

Jeżeli mój kontrahent nie spełnia świadczenia lub nie dotrzymuje terminu spełnienia świadczenia, to jakie prawa mi przysługują?

Najprostszym rozwiązaniem takim przypadku jest zastrzeżenie w umowie kary umownej. Jeżeli w umowie nie ma takiego zastrzeżenia, może Pan żądać od dłużnika naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania lub zapłacenia odsetek za opóźnienie, może Pan też wyznaczyć dłużnikowi dodatkowy termin do wykonania umowy, a w razie jego bezskutecznego upływu - odstąpić od umowy.

Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że jest to następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi (art. 471 k.c.). Szkodą jest zarówno uszczerbek w istniejącym mieniu, jak i utrata przyszłych korzyści, np. zarobku. Dłużnik odpowiedzialny jest jak za własne działanie lub zaniechanie oraz za działania i zaniechania osób, przy pomocy których zobowiązanie wykonuje i osób, którym powierza jego wykonanie.

Tak więc przedsiębiorca budowlany, który korzysta z podwykonawcy odpowiada za jego działania jak za własne. Dłużnik dopuszcza się zwłoki (czyli zawinionego opóźnienia), gdy nie spełnia świadczenia w terminie, a jeżeli termin nie jest oznaczony, gdy nie spełnia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela. Nie dotyczy to przypadku, gdy opóźnienie w spełnieniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności (np. kiedy towar, który zobowiązał się w określonym terminie sprowadzić zza granicy, został zatrzymany przez pomyłkę w urzędzie celnym).

Niezależnie od wykonania zobowiązania wierzyciel może żądać naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki. Jeżeli na skutek zwłoki dłużnika świadczenie utraciło dla wierzyciela całkowicie lub w przeważającym stopniu znaczenie, wierzyciel może świadczenia nie przyjąć i żądać naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania (art. 477 § 2 k.c.). Jeżeli przedmiotem świadczenia jest określona ilość rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, w razie zwłoki dłużnika, wierzyciel może nabyć na jego koszt taką samą ilość rzeczy tego samego gatunku albo żądać od dłużnika zapłaty ich wartości, zachowując w obydwóch przypadkach roszczenie o naprawienie szkody wynikające ze zwłoki (art. 479 k.c.).

Jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, nawet wtedy, gdy nie poniósł żadnej szkody, a opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności (art. 481 § 1 k.c.). Zakład energetyczny, przedsiębiorstwo telekomunikacyjne czy sprzedawca rzeczy w systemie ratalnym mają więc prawo naliczenia odsetek za opóźnienie w każdym przypadku nieterminowej płatności. Choroba konsumenta, czy opóźnienie w płatności emerytury nie pozwala uchylić się od obowiązku zapłaty odsetek. Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była z góry oznaczona, należą się odsetki ustawowe.

Gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej niż stopa ustawowa, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy. W razie zwłoki dłużnika wierzyciel może ponadto żądać naprawienia szkody na zasadach ogólnych. Można też żądać odsetek od zaległych odsetek. Można to zrobić na dwa sposoby: już po powstaniu zaległości strony godzą się na doliczenie zaległych odsetek od dłużnej sumy albo wierzyciel wytacza w tej sprawie powództwo (art. 482 § 1 k.c.).

Jeżeli jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej (świadczenie jednej strony odpowiada świadczeniu drugiej), druga strona może wyznaczyć jej dodatkowy termin do wykonania umowy z zagrożeniem, że w razie bezskutecznego upływu tego terminu będzie miała prawo odstąpić od umowy.

Jeżeli świadczenia obu stron są podzielne (np. przy umowie o roboty budowlane, gdy całość prac podzielona jest na etapy, a płatności odpowiadają wykonanym etapom), a jedna ze stron dopuszcza się zwłoki tylko co do części świadczenia, uprawnienie do odstąpienia od umowy przysługujące drugiej stronie ogranicza się, według jej wyboru, albo do tej części, albo do całej reszty niespełnionego świadczenia. Strona ta może odstąpić od umowy w całości, jeżeli wykonanie częściowe nie miałoby dla niej znaczenia i jest to wiadome drugiej stronie.

Jeżeli uprawnienie do odstąpienia od umowy wzajemnej zostało zastrzeżone w ściśle określonym terminie, strona uprawniona może w razie zwłoki drugiej strony odstąpić od umowy bez wyznaczenia terminu dodatkowego. To samo dotyczy przypadku, gdy wykonanie zobowiązania przez jedną ze stron po terminie nie miałoby dla drugiej strony znaczenia. Odstępujący od umowy wzajemnej zwraca drugiej stronie wszystko, co otrzymał od niej na mocy umowy.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.