Doradca Podatnika 12/2007 Prawo pracy

Ewa Urbańska
radca prawny
w Kancelarii Prawniczej FORUM Radca Prawny Krzysztof Piluś i s-ka s.k.

Kodeks postępowania cywilnego zawiera, obok przepisów ogólnych, także przepisy szczególne dotyczące różnorakiego rodzaju postępowań, np. postępowania w sprawach małżeńskich, w sprawach o naruszenie posiadania, sprawy o przysposobienie itp. Postępowania mające szczególną regulację w kodeksie postępowania cywilnego noszą nazwę postępowań odrębnych. Jednym z nich jest postępowanie z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, uregulowane w księdze pierwszej, dziale III kodeksu postępowania cywilnego.

Definicja sprawy "Z zakresu prawa pracy"

Art. 476 § 1 kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.) mówi, że przez sprawy z zakresu prawa pracy rozumie się:

• roszczenia ze stosunku pracy lub z nim związane,
• ustalenie istnienia stosunku pracy, jeżeli łączący strony stosunek prawny, wbrew zawartej między nimi umowie, ma cechy stosunku pracy,
• roszczenia z innych stosunków prawnych, do których z mocy odrębnych przepisów stosuje się przepisy prawa pracy,
• odszkodowania dochodzone od zakładu pracy na podstawie przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

Definicja sprawy "z zakresu ubezpieczeń społecznych"

Ten sam artykuł w § 2 wprowadza definicję spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Tak więc przez sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych rozumie się sprawy, w których wniesiono odwołanie od decyzji organów rentowych, dotyczących:

• ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia rodzinnego,
• emerytur i rent,
• innych świadczeń w sprawach należących do właściwości Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,
• odszkodowań przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową albo służbą w Policji lub Służbie Więziennej.

Przez sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych rozumie się także sprawy wszczęte na skutek niewydania przez organ rentowy decyzji we właściwym terminie (tzw. bezczynność organu rentowego), a także sprawy, w których wniesiono odwołanie od orzeczenia wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o stopniu niepełnosprawności oraz sprawy o roszczenia ze stosunków prawnych między członkami otwartych funduszy emerytalnych a tymi funduszami lub ich organami.

Na potrzeby tego artykułu skupimy się głównie na zasadach rządzących postępowaniem w sprawach z zakresu prawa pracy, choć zasady postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych niewiele się różnią od tych niżej przedstawionych, poza oczywiście zakresem przedmiotowym tych postępowań.

Skład sądu

Pierwszą kwestią odróżniającą to postępowanie od innych jest skład samego sądu. W pierwszej instancji w sprawach z zakresu prawa pracy skład sądu to jeden sędzia zawodowy jako przewodniczący i dwóch ławników - art. 47 k.p.c..

Właściwość miejscowa i rzeczowa sądu

Zgodnie z art. 461 k.p.c. powództwo w sprawach z zakresu prawa pracy może być wytoczone bądź przed sąd właściwości ogólnej pozwanego, bądź przed sąd, w którego okręgu praca jest, była lub miała być wykonywana, bądź też przed sąd, w którego okręgu znajduje się zakład pracy. Jest to spore poszerzenie normalnej zasady, której celem jest wprowadzenie szerszego wyboru sądów dla dochodzących swych praw pracowników.


W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych właściwy do rozpoznania sprawy jest sąd, w którego okręgu ma miejsce zamieszkania strona odwołująca się od decyzji wydanej przez organ rentowy, chyba że przepis odrębny stanowi inaczej. Czyli w tych przypadkach, gdzie pracownik będzie wysuwał roszczenia z zakresu ubezpieczeń społecznych, właściwy będzie sąd, gdzie zlokalizowany jest zakład ubezpieczeń właściwy dla miejsca zamieszkania pracownika.

W sprawach, w których nie można określić właściwości sądu według przepisów paragrafów poprzedzających, jak również w sprawach, w których ubezpieczony zamieszkały na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej otrzymuje świadczenie wypłacane przez wyznaczoną przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jednostkę organizacyjną tego zakładu, właściwy jest sąd, w którego okręgu ma siedzibę organ rentowy. Jest to rozwiązanie, jakie ustawodawca wprowadził celem uniknięcia sytuacji patowych, kiedy nie można wskazać właściwego sądu na podstawie wyżej wskazanych zasad.


Czynności sądu

Niezwłocznie po wniesieniu sprawy przewodniczący lub wyznaczony przez niego sędzia dokonuje jej wstępnego badania. Dalej przepisy mówią, iż wstępne badanie sprawy polega na ustaleniu, czy pismo wszczynające postępowanie sądowe spełnia niezbędne wymagania, pozwalające nadać mu dalszy bieg, oraz na podjęciu czynności umożliwiających rozstrzygnięcie sprawy na pierwszym posiedzeniu.

Po wstępnym badaniu sprawy przewodniczący wzywa do usunięcia braków formalnych pisma tylko wówczas, gdy braki te nie dadzą się usunąć w toku czynności wyjaśniających. Jest to zdecydowane uproszczenie wymagań formalnych w zakresie wnoszonych do sądu pism. Jeżeli w toku wstępnego badania sprawy okaże się, że występują istotne braki w materiale, a przeprowadzenie jego uzupełnienia w postępowaniu sądowym byłoby połączone ze znacznymi trudnościami, przewodniczący lub wyznaczony przez niego sędzia może zwrócić organowi rentowemu akta sprawy w celu uzupełnienia materiału sprawy.

To samo dotyczy przypadków, gdy decyzja organu rentowego nie zawiera:

1. podstawy prawnej i faktycznej,
2. wskazania sposobu wyliczenia świadczenia,
3. stosownego pouczenia o skutkach prawnych decyzji i trybie jej zaskarżenia. Odrzucenie pozwu nie może nastąpić z powodu niedopuszczalności drogi sądowej, gdy do rozpoznania sprawy właściwy jest inny organ.

W tym wypadku sąd przekaże mu sprawę. Postanowienie sądu o przekazaniu sprawy może zapaść na posiedzeniu niejawnym. Jeżeli jednak organ ten uprzednio uznał się za niewłaściwy, sąd rozpozna sprawę. Wniesienie do sądu pozwu wywołuje skutki, jakie przepisy wiążą z wytoczeniem powództwa.


Do odbioru należności zasądzonych na rzecz pracownika lub ubezpieczonego jest wymagane pełnomocnictwo szczególne, udzielone po powstaniu tytułu egzekucyjnego. Pracownik lub ubezpieczony działający bez adwokata lub radcy prawnego może zgłosić w sądzie właściwym ustnie do protokołu powództwo oraz treść środków odwoławczych i innych pism procesowych. To kolejna istotna cecha tego postępowania - szersza możliwość ustności zgłaszania wniosków dowodowych czy oświadczeń składanych przez pracownika.

Kiedy sąd podejmuje czynności wyjaśniające

Ich przeprowadzanie stanowi jedną z głównych różnic między postępowaniem z zakresu prawa pracy a każdym innym postępowaniem, do którego stosujemy zasady ogólne kodeksu postępowania cywilnego. Czynności wyjaśniające służą przede wszystkim szybszemu i bardziej sprawnemu nadaniu sprawie biegu, gdzie większy ciężar decyzyjny ciąży na sądzie, a nie na samych stronach.


Sąd podejmie czynności wyjaśniające, jeżeli przemawiają za tym wyniki wstępnego badania sprawy, a także gdy sprawa nie była przedmiotem postępowania przed komisją pojednawczą, chyba że czynności te nie przyspieszą postępowania lub są oczywiście niecelowe z innych przyczyn. Jest tu pozostawiona duża swoboda oceny sytuacji sądowi rozpatrującemu sprawę. Cel czynności wyjaśniających sądu to przede wszystkim:

1. usunięcie braków formalnych pism procesowych, w tym w szczególności dokładniejsze określenie zgłoszonych żądań,
2. w sprawach z zakresu prawa pracy - wyjaśnienie stanowisk stron oraz skłonienie ich do pojednania i zawarcia ugody,
3. ustalenie, jakie z istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności są sporne między stronami oraz czy i jakie dowody należy przeprowadzić w celu ich wyjaśnienia,
4. wyjaśnienie innych okoliczności mających znaczenie dla prawidłowego i szybkiego rozstrzygnięcia sprawy. Czynności wyjaśniające przeprowadza się bez udziału ławników.

Postępowanie dowodowe

Postanowienie określające środki dowodowe i fakty podlegające stwierdzeniu może zapaść na posiedzeniu niejawnym. Sąd może wzywać strony, świadków, biegłych lub inne osoby w sposób, który uzna za najbardziej celowy, nawet z pominięciem sposobów przewidzianych przez przepisy ogólne, jeżeli uzna to za niezbędne do przyspieszenia rozpoznania sprawy.

Dotyczy to również doręczeń oraz zarządzeń mających na celu przygotowanie rozprawy, zwłaszcza zaś żądania przedstawienia niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy akt osobowych i innych dokumentów.


To druga istotna odmienność tego postępowania. Wezwanie i doręczenie dokonane w powyższy sposób wywołuje skutki przewidziane w kodeksie, jeżeli jest niewątpliwe, że doszło ono do wiadomości adresata.


Art. 473 § 1 k.p.c. stanowi, iż w sprawach przewidzianych w niniejszym dziale nie stosuje się przepisów ograniczających dopuszczalność dowodu ze świadków i z przesłuchania stron.

Chodzi zwłaszcza o zasadę składania wniosków o przeprowadzenie dowodów przy pierwszej czynności przed sądem (w piśmie procesowym lub na pierwszej rozprawie, co jest obowiązkiem w postępowaniu w sprawach gospodarczych pod rygorem niedopuszczenia tych dowodów); zasadę kolejności przeprowadzania dowodów, która tu może być zachwiana, a także przykładowo zasadę szybkości postępowania, która poprzez dopuszczenie przez sąd wielu, czy wszystkich zgłoszonych dowodów - może spowodować znacznie przeciągnięcie postępowania. n

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.