Doradca Podatnika 12/2007 Prawo w obronie przedsiębiorcy

Marek Michalec
konsultant podatkowy

Składając obecnie w urzędzie skarbowym dokumenty podatkowe objęte co do zasady tajemnicą skarbową, trzeba liczyć się z tym, że od 1 stycznia tego roku mogą one za zgodą ministra zostać ujawnione, jeśli będzie to konieczne np. dla osiągnięcia celów postępowania podatkowego.

Indywidualne dane zawarte w deklaracji oraz innych dokumentach składanych przez podatników, płatników lub inkasentów objęte są tajemnicą skarbową. Dotyczy to także informacji przekazywanych organom podatkowym przez inne podmioty, akt dokumentujących czynności sprawdzające, akt postępowania podatkowego, kontroli podatkowej, akt karnoskarbowych, dokumentacji rachunkowej organu, informacji uzyskanych przez te organy z banków lub innych źródeł oraz informacji uzyskanych w toku postępowania w sprawie zawarcia porozumień dotyczących cen transakcyjnych.

Podobnie traktowane są informacje, dane uzyskane i rozpatrywane w ramach kontroli skarbowej. Objęcie powyższych danych tajemnicą skarbową stanowi ogólną zasadę, od której wyjątki, czyli możliwość ich ujawniania, ustanawiać może jedynie ustawa. Przepisy wskazują osoby i instytucje, którym w określonych przypadkach możliwe jest udostępnienie informacji będących tajemnicę skarbową.

Są to m.in. Minister Finansów, inne organy podatkowe, organy kontroli skarbowej, Najwyższa Izba Kontroli, prokuratury, sądy, Rzecznik Praw Obywatelskich, Centralne Biuro Antykorupcyjne itd. Wydaje się zrozumiały przepływ informacji, nawet tych niejawnych pomiędzy tego typu instytucjami, zwłaszcza biorąc pod uwagę zapewnienie ich sprawnego i efektywnego działania.

Od niedawna jednak w polskim systemie prawnym nastąpił przełom, pojawiła się możliwość podawania przez organy państwowe danych będących tajemnicą skarbową również do wiadomości opinii publicznej.

Jawne tajemnice

Od 1 stycznia 2007 r. minister właściwy do spraw finansów publicznych może wyrazić zgodę na ujawnianie przez naczelników urzędów skarbowych, naczelników urzędów celnych, dyrektorów izb skarbowych lub dyrektorów izb celnych określonych informacji stanowiących tajemnicę skarbową, z wyłączeniem informacji stanowiących tajemnicę inną niż skarbowa i objętych ochroną na podstawie odrębnych ustaw, wskazując jednocześnie sposób udostępniania i wykorzystywania ujawnianych informacji (art. 299b § 1 Ordynacji podatkowej, dalej: o.p.).

Już wcześniej, bo od 11 listopada ubiegłego roku podobne uprawnienie ma Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej (GIKS), od tego czasu obowiązuje bowiem art. 34 ust. 1a-1c ustawy o kontroli skarbowej, który upoważnia GIKS do wyrażenia zgody na ujawnienie przez dyrektorów urzędów kontroli skarbowej oraz kierowników komórek organizacyjnych określonych informacji stanowiących tajemnicę skarbową, z wyłączeniem informacji stanowiących tajemnicę inną niż skarbowa i objętych ochroną na podstawie odrębnych ustaw, wskazując jednocześnie sposób udostępniania i wykorzystywania ujawnianych informacji.


Jak widać, rozwiązania przyjęte w obydwu ustawach są analogiczne. Różnią się jedynie tym, że pierwsze z nich umożliwia ujawnienie informacji pozyskanych przez organy w trakcie postępowania podatkowego lub kontroli podatkowej, drugie zaś dotyczy przedmiotu kontroli skarbowych. Inny jest też organ decydujący o ujawnieniu tajemnicy skarbowej. Od momentu, gdy weszła w życie nowelizacja ustawy o kontroli skarbowej, nie trzeba było długo czekać na wykorzystanie w praktyce przez organy kontroli skarbowej przepisu o udostępnianiu społeczeństwu informacji niejawnych.

Okazją do tego stała się głośna sprawa piekarza z Legnicy, przedsiębiorcy, który ponoć przekazywał nieodpłatnie pieczywo instytucjom zajmującym się działalnością charytatywną, a restrykcyjne działania administracji skarbowej doprowadziły do upadku jego przedsiębiorstwo. W opinii kontroli skarbowej takie ujęcie tej sprawy w środkach masowego przekazu było jedynie dezinformacją.

W związku z tym, że sprawa ta, zdaniem urzędników, stanowiła (w zasadzie stanowi, gdyż postępowanie nie zostało zakończone) jedną ze spraw typowych dla zjawiska szarej strefy, GIKS wyraził zgodę na ujawnienie informacji, jak również dokumentów dotyczących omawianego postępowania, od grudnia 2006 r. można się z nimi zapoznać m.in. na stronie internetowej Ministerstwa Finansów.

Ujawnienie tajemnicy w omawianym przypadku organy uzasadniały urzeczywistnieniem prawa obywateli do rzetelnego informowania o działaniach kontroli skarbowej i jawności życia publicznego. Już same projektowane przepisy dotyczące ujawniania tajemnicy skarbowej wzbudzały liczne kontrowersje. Fakt wejścia w życie i tak szybkiego ich zastosowania w praktyce tylko spotęgował dyskusję na temat rzekomej nadzwyczajności tych rozwiązań i konsekwencji, jakie mogą rodzić dla podatników.

Warunki ujawnienia tajemnicy

Wspomniane wyżej przepisy umożliwiające ujawnianie tajemnicy skarbowej, zdaniem Ministerstwa Finansów wyznaczają jednoznacznie przesłanki ujawnienia takich informacji. Wyrażenie zgody przez ministra czy też GIKS może nastąpić wyłącznie ze względu na ważny interes publiczny oraz gdy jest to konieczne dla osiągnięcia celów kontroli podatkowej (skarbowej) lub jeżeli ujawnienie tych informacji urzeczywistni prawo obywateli do rzetelnego informowania ich o działaniach organów podatkowych (kontroli skarbowej) i jawności życia publicznego (art. 299b § 2 o.p. oraz art. 34 ust. 1b ustawy o kontroli skarbowej).

Wyrażenie zgody, o której tu mowa, następuje w formie pisemnej, na uzasadniony wniosek naczelnika urzędu skarbowego, naczelnika urzędu celnego, dyrektora izby skarbowej lub dyrektora izby celnej, dyrektora urzędu kontroli skarbowej lub kierownika komórki organizacyjnej.

Wprawdzie omawiany katalog jest zamknięty, lecz pojęcia w nim zastosowane - ważny interes publiczny, urzeczywistnienie prawa do rzetelnej informacji, jawność życia publicznego - stanowiące kryterium dopuszczalności ujawnienia tajemnicy, nie są terminami konkretnymi. W związku z tym przyczyny opublikowania informacji stanowiących tajemnicę skarbową zależą w dużym stopniu od interpretacji wspomnianych pojęć, i to organ będzie decydował o tym, czy coś ujawnić, bo wymaga tego np. prawo obywatela do rzetelnej informacji.

Jak twierdzi resort, wprowadzenie regulacji umożliwiających ujawnianie danych stanowiących tajemnicę skarbową miało przede wszystkim na celu umożliwienie przekazywania informacji uzyskanych w wyniku kontroli naczelnym i centralnym organom administracji rządowej, jak również zapewnienie dostępu do tajemnicy skarbowej parlamentarzystom. Dodanie ust. 1a-1c w art. 34 ustawy o kontroli skarbowej i art. 299b o.p. uzasadnione było dotychczasowymi doświadczeniami organów kontroli skarbowej i organów podatkowych.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami spośród tajemnic, do których przestrzegania są obowiązane organy administracji państwowej (łącznie z tajemnicą państwową), jedynie tajemnica skarbowa nie mogła (przed 11 listopada 2006 r. w odniesieniu do organów kontroli skarbowej i przed 1 stycznia 2007 r. w odniesieniu do organów podatkowych) zostać ujawniona na mocy decyzji organu odpowiedzialnego za jej ochronę.

Fiskus się broni

Przez brak możliwości uchylenia tajemnicy skarbowej w konkretnej sprawie, w opinii ministerstwa organy kontroli skarbowej i organy podatkowe pozbawione były również możliwości reakcji i odpowiedzi na publikacje prasowe oraz telewizyjne dotyczące ich działalności w tych sprawach.


Takie ujęcie omawianych rozwiązań spotkało się chyba z najostrzejszą krytyką środowiska. Wielu ekspertów uważa, że nowe przepisy prawne wzmacniają i sankcjonują prawo organów skarbowych i podatkowych do wykorzystywania ich wiedzy o podatnikach w celu obrony dobrego wizerunku fiskusa, co może prowadzić do naruszania dobrego imienia podatników. Podnoszony jest zwłaszcza zarzut, że informacje takie mogą być przez organ podawane do publicznej wiadomości jeszcze przed zakończeniem postępowania w danej sprawie.

Oznacza to, że informacje na temat rzekomych nieprawidłowości mogą się okazać po zakończeniu postępowania nieprawdziwe. Skutki dla podatnika, np. utrata kontrahentów, będą natomiast z reguły odczuwalne natychmiast po publikacji takich urzędowych informacji. W tym aspekcie często podawane są przykłady przedsiębiorców, którzy zostali przez organy skarbowe lub podatkowe bezpodstawnie oskarżeni i doprowadzeni do bankructwa czy też utraty dobrego imienia (np. sprawa Romana Kluski, właściciela Optimusa).

---

Wnioski
Reasumując, należy stwierdzić, że przedsiębiorcy muszą liczyć się z tym, że informacje, dokumenty przedkładane organowi podatkowemu (organowi kontroli skarbowej), które do tej pory były chronione prawem jako tajemnica skarbowa, mogą obecnie być ujawnione nie tylko wskazanym ustawowo organom, lecz także opinii publicznej. Może to mieć dla nich daleko idące konsekwencje, gdyż ujawnienie takie może nastąpić na każdym etapie postępowania, jeszcze przed jego ostatecznym rozstrzygnięciem.

Gwarancją braku dowolności w stosowaniu omawianych przepisów jest fakt, że dla ujawnienia danych objętych tajemnicą konieczna jest zgoda Ministra Finansów lub GIKS (organy też ustalają zakres i sposób odtajnienia tych informacji) i zaistnienie ustawowych przesłanek dopuszczalności takiego ujawnienia. Ważne jest jednak, żeby w praktyce organy nie nadużywały tego uprawnienia oraz by ujawnianie danych na podstawie nowych przepisów miało charakter rzetelnej, obiektywnej informacji, a nie stało się formą medialnej polemiki organów, np. z prasą czy telewizją.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.