Doradca Podatnika 12/2007 Rachunkowość

Tadeusz Waślicki
biegły rewident,
główny księgowy w spółce akcyjnej,
współpracownik firm audytorskich, konsultingowych oraz szkoleniowych,
autor kilkuset publikacji z zakresu rachunkowości i prawa podatkowego

Jak dokonać wyceny oraz ująć na koniec roku obrachunkowego pokrywającego się z rokiem kalendarzowym wpłatę na fundusz akcji prowadzony przez Commercial Union. W ciągu roku spółka dokonała wpłaty (zakupu jednostek), posiadamy PIN i przez stronę internetową widzimy, ile obecnie i na każdy dzień jest warta każda jednostka. Czy na koniec roku należy wycenić i ująć w bilansie wartość aktualną (wyższą od wpłaty), a jeśli tak, to jak taką operację zaksięgować?

Wskazany fndusz akcji jest jednym z funduszy inwestycyjnych działających w kraju. Jak wynika z opisu, jest to zapewne Subfundusz Polskich Akcji wchodzący w skład funduszu parasolowego CU FIO. Celem tego funduszu jest uzyskanie jak najwyższych dochodów z inwestycji w długim okresie, dzięki inwestowaniu od 60 do 100 proc. aktywów funduszu w akcje spółek notowanych na GPW o największym potencjale wzrostu.

Część aktywów funduszu (do 40 proc.) lokowana jest w bezpieczne instrumenty, takie jak obligacje i bony skarbowe. Zasady tworzenia i funkcjonowania funduszy inwestycyjnych posiadających siedzibę w Polsce określone zostały ustawą z 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych. Fundusz inwestycyjny jest osobą prawną, której przedmiotem działalności może być jedynie lokowanie środków pieniężnych zebranych w drodze publicznego, a w określonych przez ustawę przypadkach, także niepublicznego proponowania nabycia jednostek uczestnictwa albo certyfikatów inwestycyjnych.

Fundusze inwestycyjne mogą lokować uzyskane w ten sposób środki pieniężne w określone ustawowo papiery wartościowe, instrumenty rynku pieniężnego i inne prawa majątkowe. Wyróżniane są m.in.: fundusze otwarte, do których należy Subfundusz Polskich Akcji (w tym specjalistyczne), oraz fundusze zamknięte; lub uwzględniając inne kryteria podziału: fundusze z określonymi kategoriami jednostek uczestnictwa, fundusze z wydzielonymi subfunduszami, fundusze powiązane, fundusze sekurytyzacyjne itd. Osoby zapisujące się na jednostki uczestnictwa albo na certyfikaty inwestycyjne dokonują wpłat do funduszu inwestycyjnego, otrzymując pisemne potwierdzenie ich dokonania.

Zapis na jednostki uczestnictwa albo na certyfikaty inwestycyjne jest nieodwołalny i bezwarunkowy, jak również nie może być złożony z zastrzeżeniem terminu. Osobom, które dokonały wpłat na jednostki uczestnictwa, fundusz jest obowiązany zbyć ich pewną ilość po cenie wynikającej z podzielenia wartości aktywów netto funduszu przez liczbę jednostek ustaloną na podstawie rejestru uczestników w dniu wyceny.

Formalnie zbycie jednostek uczestnictwa następuje z chwilą wpisania do rejestru uczestników funduszu liczby zbytych im jednostek uczestnictwa. Uczestnikami funduszu inwestycyjnego są osoby fizyczne, prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, na rzecz których zapisano w rejestrze uczestników funduszu jednostki uczestnictwa lub ich ułamkowe części, albo posiadające rachunek papierów wartościowych, na którym zapisane zostały publiczne certyfikaty inwestycyjne.

W przypadku niepublicznych certyfikatów inwestycyjnych funduszu inwestycyjnego zamkniętego uczestnikami funduszu inwestycyjnego są osoby uprawnione z certyfikatów inwestycyjnych w formie dokumentu oraz osoby uwidocznione w ewidencji uczestników funduszu jako posiadacze certyfikatów inwestycyjnych, które nie mają formy dokumentu. Jednostki uczestnictwa nie mogą być przedmiotem sprzedaży osobom trzecim. Fundusz inwestycyjny ma jednak obowiązek odkupienia tych jednostek na żądanie uczestnika funduszu.

Jednostki uczestnictwa są zbywane i odkupywane po cenie wynikającej z podzielenia wartości aktywów netto funduszu przez liczbę jednostek ustaloną na podstawie rejestru uczestników funduszu w dniu wyceny. Z chwilą odkupienia jednostki uczestnictwa są umarzane z mocy prawa. Przy zbywaniu i odkupywaniu jednostek uczestnictwa mogą być pobierane opłaty manipulacyjne, jeżeli statut funduszu to przewiduje i określa maksymalną wysokość oraz sposób pobierania tych opłat. Fundusz nie ma prawa różnicować praw majątkowych uczestników funduszu posiadających jednostki uczestnictwa tej samej kategorii.

Aczkolwiek jednostki uczestnictwa, jak powiedzieliśmy, nie mogą być zbywane przez uczestnika na rzecz osób trzecich, to jednak podlegają dziedziczeniu i mogą być przedmiotem zastawu.


Fundusz inwestycyjny ma obowiązek dokonywania wyceny aktywów funduszu, ustalenia wartości aktywów netto (wartość posiadanych aktywów pomniejszona o zobowiązania) oraz wartości aktywów netto przypadających na jednostkę uczestnictwa (podstawa dla ustalenia ceny zbycia i odkupienia jednostek uczestnictwa) z częstotliwością określoną w statucie, nie rzadziej jednak niż w każdym dniu zbywania lub odkupywania jednostek uczestnictwa.

Reasumując, podmioty nabywają jednostki uczestnictwa z założeniem, że ich wartość na skutek działalności funduszu lokacyjnego będzie wzrastać. Jednostka nie jest oprocentowana, a więc inwestor zyskuje tylko dzięki przyrostowi wartości aktywów funduszu. Jeżeli wartość aktywów funduszu netto na jednostkę uczestnictwa ulegnie zmniejszeniu, inwestorzy mogą ponieść stratę w ujęciu kasowym - jeżeli umorzą jednostki po cenie niższej niż cena nabycia.

Ponieważ nie ma rynku wtórnego dla jednostek uczestnictwa, dlatego nie można mówić o ich wartości rynkowej. Podawana jest jedynie wartość jednostki według aktywów netto funduszu wyliczona przez towarzystwo funduszy inwestycyjnych i bank obsługujący dany fundusz. Po zrealizowaniu zlecenia klient otrzymuje świadectwo uczestnictwa, które jest potwierdzeniem dokonania transakcji.

Zawiera ono informacje o wysokości wpłaty i liczbie nabytych jednostek uczestnictwa. Mając informacje o liczbie posiadanych jednostek uczestnictwa, można w każdej chwili sprawdzić wartość zgromadzonych środków. Pomnożenie liczby jednostek przez aktualną cenę jednostki daje wartość zgromadzonego kapitału na dany dzień. Wartość ta może zmieniać się codziennie lub co kilka dni w zależności od funduszu. Według ustawy o rachunkowości jednostki uczestnictwa są zaliczane do aktywów finansowych.

Przez aktywa finansowe rozumie się: aktywa pieniężne, instrumenty kapitałowe wyemitowane przez inne jednostki, a także wynikające z kontraktu prawo do otrzymania aktywów pieniężnych lub prawo do wymiany instrumentów finansowych z inną jednostką na korzystnych warunkach. Do wyceny jednostek uczestnictwa stosuje się przepisy ustawy o rachunkowości dotyczące wyceny inwestycji, ponieważ aktywa finansowe zaliczane są do tej kategorii aktywów.

W rachunkowości inwestycjami są aktywa nabyte w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych wynikających z przyrostu wartości, uzyskania z nich przychodów w formie odsetek, dywidend (udziałów w zyskach) lub innych pożytków, w tym również z transakcji handlowej, a m.in. aktywa finansowe oraz te nieruchomości i wartości niematerialne i prawne, które nie są użytkowane przez jednostkę, lecz zostały nabyte w celu osiągnięcia tych korzyści.


Jednostki uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych należy rozpatrywać również w kategoriach instrumentów finansowych, przez co należy rozumieć kontrakt (umowę), który powoduje powstanie aktywów finansowych u jednej ze stron (w tym przypadku u uczestnika funduszu) i zobowiązania finansowego albo instrumentu kapitałowego u drugiej ze stron pod warunkiem, że z kontraktu zawartego między dwiema lub więcej stronami jednoznacznie wynikają skutki gospodarcze, bez względu na to, czy wykonanie praw lub zobowiązań wynikających z kontraktu ma charakter bezwarunkowy albo warunkowy.

Z tego względu, do wyceny instrumentów finansowych zastosowanie ma również rozporządzenie Ministra Finansów z 12 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych. Zarówno z ustawy o rachunkowości, jak i wymienionego rozporządzenia wynika, że jednostki uczestnictwa należy wprowadzić do ksiąg rachunkowych na dzień zawarcia kontraktu w cenie nabycia.

Rozporządzenie MF precyzuje, że chodzi w tym przypadku o wartość godziwą poniesionych wydatków na nabycie aktywów finansowych oraz dodaje, że przy ustalaniu wartości godziwej na ten dzień uwzględnia się poniesione przez jednostkę koszty transakcji (ewentualne opłaty). Jest to zbieżne z definicją ceny nabycia, zawartą w ustawie o rachunkowości.

Stosując kryteria rozporządzenia MF, jednostki uczestnictwa powinny zostać zaliczone, w zasadzie, do kategorii aktywów finansowych dostępnych do sprzedaży, ewentualnie przeznaczonych do obrotu, chociaż jednostki uczestnictwa nie są przedmiotem sprzedaży osobom trzecim. Zaklasyfikowanie instrumentu finansowego do jednej z czterech kategorii wymienionych w rozporządzeniu warunkuje m.in. sposób ich wyceny.


Jako wartość godziwą posiadanych jednostek uczestnictwa, przy wycenie na dzień bilansowy, należy przyjąć wartość jednostek uczestnictwa ustaloną przez fundusz inwestycyjny na podstawie wartości aktywów netto tego funduszu, przypadających na jednostkę. O obowiązku wyceny przez fundusz inwestycyjny aktywów netto i wartości jednostek uczestnictwa była już mowa.

Skutki wyceny jednostek uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym, zaliczonych do aktywów obrotowych powinny być odniesione na przychody lub w koszty finansowe danego okresu. Zasadę tę, dla jednostek uczestnictwa, powinny uwzględniać również te podmioty, które mogą nie stosować przepisów rozporządzenia.

W zasadzie jednostki niepodlegające badaniu w myśl art. 64 ust. 1 uor mogłyby przyjąć wycenę jednostek uczestnictwa, zakwalifikowanych do inwestycji krótkoterminowych, według ceny nabycia lub ceny (wartości) rynkowej, zależnie od tego, która z nich jest niższa.

Jednak ten sposób wyceny na dzień bilansowy nie zapewnia symetrii w wykazywaniu skutków zmian wartości jednostek uczestnictwa w czasie, ponieważ do kosztów finansowych zaliczane w takim przypadku są jedynie skutki obniżenia wartości (w postaci odpisów aktualizujących wartość), natomiast skutki wzrostu wartości ujawniane są wyłącznie przy sprzedaży funduszowi (w celu umorzenia) tych jednostek.


W sprawozdaniu finansowym za rok 200X, spółka wykaże w poz. B.III.1.b. aktywów bilansu (inne krótkoterminowe aktywa finansowe) m.in. nabyte jednostki uczestnictwa o wartości 108 000 zł oraz w rachunku zysków i strat w poz. J.IV. (wariant kalkulacyjny) lub w poz. G.IV (wariant porównawczy) przychody finansowe w wysokości 8000 zł.

W sprawozdaniu za rok 200(X+1) w rachunku zysków wykazana zostanie strata ze zbycia inwestycji w wysokości 3000 zł (wartość jednostek uczestnictwa z b.o. 108 000 zł, przychód ze zbycia inwestycji 105 000 zł). Jednakże spółka z o.o., z tytułu odkupienia jednostek uczestnictwa uzyska dochód w wysokości 5000 zł, opodatkowany na zasadach ogólnych, w wysokości 19 proc. ustalonej podstawy opodatkowania.

Przedstawiony sposób księgowania operacji związanych z nabyciem, wyceną bilansową i umorzeniem jednostek uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym uwzględnia aspekt rachunkowy, jak i podatkowy operacji.

Gdyby jednostka zakwalifikowała nabyte jednostki uczestnictwa do inwestycji długoterminowych, to wycena bilansowa powinna również nastąpić wg wartości godziwej (tzn. wartości obliczonej przez fundusz jako pochodna aktywów netto i ilości wydanych jednostek), jednakże skutki tej wyceny powinny zostać odniesione na kapitał z aktualizacji wyceny (por. art. 35 ust. 4, 5 i 6 uor).

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.