Doradca Podatnika 13/2007 Obrót gospodarczy

Marzena Jurczewska
specjalista prawa gospodarczego

Ustanowienie na swojej rzeczy, np. samochodzie dostawczym, zastawu rejestrowego jest dla przedsiębiorcy bardzo dogodną formą zabezpieczenia kredytu, ponieważ rzecz pozostaje w jego użytkowaniu. Obecnie zastaw rejestrowy może być ustanowiony tylko w celu zabezpieczenia wierzytelności podmiotów uprzywilejowanych, jak np. Skarb Państwa czy banki. Wkrótce ma się to zmienić.

Zastaw rejestrowy jest prawem rzeczowym ograniczonym, którego celem jest zabezpieczenie wierzytelności na rzeczach ruchomych i zbywalnych prawach majątkowych. Jego istotą jest uprawnienie wierzyciela (zastawnik) do zaspokojenia się z rzeczy obciążonej przez osobę uprawnioną do rozporządzania przedmiotem zastawu (zastawca), bez względu na to komu prawo do niej przysługuje i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi zastawcy.

Zastaw rejestrowy służy do zabezpieczania wyłącznie wierzytelności pieniężnych (również przyszłych i warunkowych), które mogą być wyrażone w pieniądzu polskim lub walucie obcej. W przypadku zastawu zwykłego zastaw powstaje z chwilą wydania rzeczy (przeniesienie posiadania) zastawnikowi. Przy zastawie rejestrowym przedmiot zastawu pozostaje w rękach zastawcy, który może korzystać z rzeczy obciążonej, a dla powstania zastawu rejestrowego decydujące znaczenie ma wpis do rejestru zastawów.

Podmioty, które ustanawiają taki zastaw mogą więc kontynuować działalność przy korzystaniu z przedmiotu zastawu. Zastaw rejestrowy (art. 1 ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów) może być ustanowiony w celu zabezpieczenia wierzytelności:

• Skarbu Państwa i innej państwowej osoby prawnej,
• gminy, związku międzygminnego (związku komunalnego) i innej komunalnej osoby prawnej,
• banku krajowego i zagranicznego,
• osoby prawnej, której celem jest udzielanie pożyczek i kredytów,
• międzynarodowej organizacji finansowej, której Polska jest członkiem,
• innego podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą na terytorium Polski.

Zastaw rejestrowy obciąża rzecz niezależnie od tego, kto stanie się jej kolejnym właścicielem. Konsekwencją kupna np. samochodu obciążonego zastawem rejestrowym jest to, że jeżeli kredyt nie zostanie przez kredytobiorcę spłacony, bank będzie mógł pozwać do sądu nowego właściciela i wyegzekwować należności z kupionego przez niego pojazdu obciążonego zastawem (nikt nie może zasłaniać się nieznajomością danych ujawnionych w rejestrze, art. 38 ust. 1 ustawy).

Informacja o obciążeniu auta zastawem powinna znajdować się w dowodzie rejestracyjnym, ale nie zawsze tak jest. Dlatego pewność daje tylko sprawdzenie w rejestrze zastawów. Udzielaniem informacji zajmuje się Centralna Informacja o Zastawach Rejestrowych, która wydaje odpisy i zaświadczenia mające moc dokumentów wydawanych przez sąd. Wzory wniosków o ich wydanie można otrzymać w sądach lub znaleźć pod adresem: www.ms.gov.pl.

PRZEDMIOT ZASTAWU REJESTROWEGO

Przedmiotem zastawu rejestrowego mogą być rzeczy ruchome (z wyjątkiem statków morskich wpisanych do rejestru okrętowego) i zbywalne prawa majątkowe (np. akcje, obligacje, udziały w spółce). Zastawem rejestrowym można objąć:

• rzeczy oznaczone co do tożsamości,
• rzeczy oznaczone co do gatunku, jeżeli w umowie zastawniczej określona zostanie ich ilość oraz sposób wyodrębnienia od innych rzeczy tego samego gatunku,
• zbiór rzeczy ruchomych lub praw, stanowiący całość gospodarczą, nawet wtedy, gdy jego stan jest zmienny,
• wierzytelności,
• prawa na dobrach niematerialnych i prawa z papierów wartościowych.

Zastaw rejestrowy może obejmować także rzeczy lub prawa, które zastawca nabędzie w przyszłości. Ich obciążenie zastawem rejestrowym staje się skuteczne z chwilą ich nabycia przez zastawcę (art. 7 ust. 3 ustawy).

Wierzytelność przyszła lub warunkowa może być zabezpieczona zastawem rejestrowym tylko do określonej w umowie zastawniczej najwyższej sumy zabezpieczenia (art.6 ustawy). Zastaw rejestrowy daje możliwość zaspokojenia zastawnika nie tylko w drodze sądowego postępowania egzekucyjnego, ale, jeżeli umowa zastawnicza to przewiduje, poprzez:

• przejęcie przez zastawnika na własność przedmiotu zastawu,
• sprzedaż przedmiotu zastawu w drodze przetargu publicznego przeprowadzanego przez notariusza lub komornika na podstawie uproszczonej procedury,
• zaspokojenie z dochodu, jaki przynosi przedsiębiorstwo zastawnika, w którego skład wchodzi przedmiot zastawu,
• zaspokojenie z czynszu wydzierżawionego na wniosek zastawnika przedsiębiorstwa zastawcy. Przeniesienie i wygaŚni˘cie zastawu rejestrowego

Przeniesienie zastawu jest skuteczne od daty wpisu nabywcy do rejestru zastawów. Wygaśnięcie wierzytelności obciążonej zastawem pociąga za sobą wygaśnięcie tego zastawu. Wygaśnięcie zastawu powoduje także wniosek o wykreślenie zastawu z rejestru zastawów złożony przez zastawnika.

Zbieg zastawu rejestrowego następuje w chwili, gdy ten sam przedmiot jest obciążony więcej niż jednym zastawem. O pierwszeństwie tych zastawów rozstrzyga dzień złożenia wniosku o wpis do rejestru zastawów. Wnioski, które wpłynęły tego samego dnia, uważa się za złożone równocześnie.


REJESTR ZASTAWÓW

Zastaw rejestrowy jest skuteczny wobec osób trzecich, co oznacza, że zastawnik może dochodzić swoich roszczeń z przedmiotu zastawu bez względu na to, czyją stał się własnością i z pierwszeństwem przed innymi wierzycielami zastawcy, z wyjątkiem: kosztów egzekucyjnych, należności alimentacyjnych, należności za pracę za okres nie dłuższy niż trzy miesiące oraz rent z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci, jak również kosztów ostatniej choroby i zwykłego pogrzebu dłużnika (art. 20 ust. 1 ustawy).

Rejestr zastawów prowadzą sądy rejonowe (sądy gospodarcze). Sądem miejscowo właściwym dla dokonania wpisu jest sąd, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania (siedziba) zastawcy (art. 36 ust. 3 ustawy). Jest on prowadzony w systemie informatycznym i obejmuje obszar całego kraju. W rejestrze zamieszcza się następujące informacje:

• data złożenia wniosku o wpis,
• imię i nazwisko (nazwa), właściwy powszechny numer identyfikacyjny (PESEL lub REGON) oraz miejsce zamieszkania (siedziba) i adres zastawcy, zastawnika oraz dłużnika, jeżeli nie jest on zastawcą,
• oznaczenie przedmiotu zastawu oraz, jeżeli umowa zastawnicza to przewiduje, sposób jego oznakowania,
• kwotę wierzytelności zabezpieczonej zastawem, a w przypadku zabezpieczenia wierzytelności przyszłej lub warunkowej - oznaczenie najwyższej kwoty zabezpieczenia,
• określony umową zastawniczą sposób zaspokojenia zastawnika, jeżeli jest przewidziany przepisami ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, zastrzeżenie w umowie zastawniczej, przez które zastawca zobowiązuje się względem zastawnika, że przed wygaśnięciem zastawu rejestrowego nie dokona zbycia lub obciążenia przedmiotu zastawu.

UMOWA ZASTAWNICZA

Stronami umowy są: zastawnik, czyli wierzyciel z danego stosunku prawnego (umowy kredytu czy pożyczki) oraz zastawca, którym jest osoba uprawniona do rozporządzania przedmiotem zastawu. Musi być ona sporządzona na piśmie pod rygorem nieważności. Umowa zastawu na prawach winna być potwierdzona przez notariusza.

Jeżeli ustanowienie zastawu na prawach nie następuje przez wydanie dokumentu ani przez indos (oświadczenie woli zbywcy weksla, czeku lub innego papieru wartościowego o przeniesieniu jego własności), do ustanowienia zastawu potrzebne jest pisemne zawiadomienie zastawnika przez zastawcę.

POSTĘPOWANIE SĄDOWE

Zastawnik lub zastawca powinni złożyć do właściwego sądu wniosek o dokonanie wpisu zastawu do rejestru zastawów w ciągu miesiąca od dnia zawarcia umowy zastawniczej. Jeżeli ten sam przedmiot jest obciążony więcej niż jednym zastawem rejestrowym, o pierwszeństwie zastawów rozstrzyga dzień złożenia wniosku o wpis do rejestru zastawów. Wnioski o wpis do rejestru zastawów składa się na urzędowych formularzach, których wzory zamieszczono w rozporządzeniu ministra sprawiedliwości.

PLANOWANE ZMIANY

Czekają nas duże zmiany w przepisach dotyczących zastawu rejestrowego. Zawiera je rządowy projekt nowelizacji ustawy o zastawie rejestrowym, który 19 lutego br. skierowano do Sejmu. Zaproponowane zmiany umożliwią powszechny dostęp do zastawu rejestrowego, co oznacza, że każdy, a nie tylko, jak obecnie, podmioty uprzywilejowane określone w ustawie, będzie mógł skorzystać z tego sposobu zabezpieczenia swojej wierzytelności.

Wystarczy, że zostanie zawarta umowa na piśmie pod rygorem nieważności. Do usprawnienia postępowania związanego z ustanowieniem zastawu rejestrowego ma przyczynić się ograniczenie do minimum formalności związanych z zawieraniem umowy o zastaw rejestrowy i rejestrowaniem jej w sądzie.

Projekt przewiduje również likwidację zasady dokonywania wpisu zastawu do rejestru w ciągu miesiąca od jego ustanowienia (ponieważ o pierwszeństwie zastawu decyduje data wpisu do rejestru, to sam zastawnik jest zainteresowany szybkim złożeniem wniosku). Rejestr zastawów ma być udostępniany w wersji elektronicznej.

Dzięki temu wierzyciel będzie mógł szybko sprawdzić, czy przedmiot, na którym chce ustanowić zastaw rejestrowy, nie jest już obciążony takim zastawem. Jest to bardzo ważna informacja, ponieważ pierwszeństwo przy egzekucji ma roszczenie zabezpieczone wcześniejszym zastawem.

Administrator zastawu ma być wyznaczany wtedy, gdy kredyt udzielony przez jeden podmiot stałby się kredytem wspólnym na skutek przelewu części wierzytelności albo wtedy, gdy zawierany byłby układ z wierzycielami i ich wierzytelności byłyby zabezpieczone zastawem rejestrowym na majątku upadłego.

W razie takiego zabezpieczenia należałoby ustanowić jeden zastaw na zabezpieczenie wszystkich wierzytelności objętych układem i dokonać wyboru administratora zastawu lub ustanowić tyle zastawów, ilu jest wierzycieli.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.