Doradca Podatnika 14/2007 Obrót gospodarczy

Monika Król-Gajewska
adwokat w Kancelarii Adwokackiej "Pociej, Dubois i Wspólnicy"

Dotarła do nas wiadomość, że jeden ze wspólników naszej spółki podjął się działalności konkurencyjnej w stosunku do naszej spółki. Czy możemy wyciągnąć w stosunku do niego jakieś konsekwencje?

Przepisy kodeksu spółek przewidują kilka regulacji przypadków dotyczących prowadzenia działalności konkurencyjnej. Istota tych przepisów zależy od rodzaju spółki, której one dotyczą, tzn. nie wszystkie one odnoszą się do wspólników. Można powiedzieć, iż w przypadku spółek osobowych, ze względu na ich specyfikę, wspólnicy objęci są zakazem konkurencji. Wynika on bezpośrednio z art. 56 kodeksu spółek handlowych (dalej: k.s.h.). Zgodnie z tym przepisem, wspólnik jest zobowiązany powstrzymać się od wszelkiej działalności sprzecznej z interesami spółki.


Obowiązek uzyskania zgody na wykonywanie konkretnej działalności odnosi się do wszelkiego rodzaju działalności, która może być uznana za konkurencyjną, a przypadki wymienione we wskazanym przepisie stanowią jedynie przykładowy katalog, o czym świadczy posłużenie się przez ustawodawcę zwrotem "w szczególności".

Przedstawiona zasada, która znajduje bezpośrednie zastosowanie do spółki jawnej, znajduje też odpowiednie zastosowanie do pozostałych spółek osobowych, tj. do spółki komandytowej, partnerskiej oraz komandytowo-akcyjnej (wynika to z ogólnej zasady, że przy braku szczegółowych uregulowań do spółek tych stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące spółki jawnej - dla porównania art. 89, 103, 126 k.s.h.).

Artykuł 56 k.s.h. nie przewiduje żadnych sankcji z tytułu naruszenia zakazu konkurencji w nim uregulowanym. Sankcje mogą być uregulowane w sposób szczegółowy w umowie danej spółki, a niewątpliwie podlegają ogólnym zasadom odpowiedzialności za szkodę, przy zastrzeżeniu, iż szkoda musi mieć miejsce i musi zostać udowodniona. Nieco inaczej kształtuje się sytuacja w odniesieniu do spółek kapitałowych. Ze względu na to, iż spółki te z uwagi na pełną samodzielność prawną i brak tożsamości z osobami ich wspólników - zakaz konkurencji odnosi się wprost jedynie do członków ich organów.

Członek zarządu spółki z o.o. nie może bez zgody spółki zajmować się interesami konkurencyjnymi ani uczestniczyć w spółce konkurencyjnej jako wspólnik spółki cywilnej, spółki osobowej lub jako członek organu spółki kapitałowej albo uczestniczyć w innej konkurencyjnej osobie prawnej jako członek jej organu (art. 211 § 1 k.s.h.). Zakaz ten obejmuje także udział w konkurencyjnej spółce kapitałowej w przypadku posiadania przez członka zarządu co najmniej 10 proc. udziałów lub akcji tej spółki albo prawa do powołania co najmniej jednego członka zarządu.

Jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, zgody udziela organ uprawniony do powoływania zarządu. Identyczny zakaz dotyczy spółki akcyjnej (art. 380 k.s.h.). Naruszenie tych przepisów, tzn. podjęcie działalności konkurencyjnej bez uzyskania zgody lub też pomimo odmowy jej udzielenia, niewątpliwie może stanowić podstawę do odwołania danego członka z zarządu spółki. Oczywiście samo odwołanie z zarządu nie stanowi jedynej konsekwencji podjęcia działalności konkurencyjnej.

W zależności od skutków, jakie podjęcie tej działalności ma dla spółki, możliwe jest dochodzenie od takiego członka zarządu (lub byłego członka zarządu) naprawienia szkody wyrządzonej spółce. W takim przypadku należy liczyć się z koniecznością udowodnienia szkody, która została spółce wyrządzona z tego tytułu.

Regulacja dotycząca zakazu prowadzenia działalności konkurencyjnej przez członków zarządu spółek kapitałowych, wraz z konsekwencjami płynącymi z ich naruszenia, znajdują zastosowanie również w odniesieniu do spółek partnerskich, w których ustanowiony został zarząd. Wynika to bezpośrednio z art. 97 k.s.h., który stanowi, że do zarządu powołanego w spółce partnerskiej stosuje się odpowiednio art. 201-211 i 293-300 k.s.h.

Natomiast w odniesieniu do wspólników (akcjonariuszy) spółek kapitałowych niezasiadających w zarządzie spółki możliwe jest zastosowanie ogólnych zasad odpowiedzialności za szkodę (na zasadach kodeksu cywilnego), chyba że wspólnicy w jakiś szczególny sposób uregulowali między sobą kwestię zakazu prowadzenia działalności konkurencyjnej lub warunków, w których jest ona dopuszczalna. Takie regulacje dotyczące działalności konkurencyjnej wspólników wprowadzane są do umowy spółki (statutu) lub zawierane są wewnętrzne umowy wspólników lub akcjonariuszy, w których regulowane są te kwestie.

Nie można wykluczyć sytuacji, w której np. w ramach takiej umowy wspólnicy wprowadzą między sobą zakaz prowadzenia działalności konkurencyjnej, a jego naruszenie obwarują obowiązkiem zapłaty kary umownej w określonej wysokości. Jeżeli wspólnicy nie wprowadzili zakazu, podjęcie takiej działalności przez któregoś ze wspólników może skutkować odpowiedzialnością odszkodowawczą, jeżeli wyrządzi spółce szkodę. Reasumując, można ogólnie przyjąć, iż bezpieczeństwo i uczciwość przedsięwzięcia gospodarczego realizowanego w formie spółki uwarunkowane jest nieprowadzeniem przez jej wspólników, czy członków organów, działalności konkurencyjnej.

Chyba że jest to działalność, która w ocenie pozostałych wspólników, ze względu na udzieloną aprobatę, nie zagraża interesom spółki i nie może jej wyrządzić szkody. Skutki naruszenia zakazu podejmowania działalności konkurencyjnej mogą być różne. Mogą wynikać bezpośrednio ze źródła zakazu, np. z umowy spółki, lub z zasad odpowiedzialności odszkodowawczej. W przypadku określonych okoliczności faktycznych bardzo często podstawę do odpowiedzialności stanowią np. przepisy ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (np. naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa).

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.