Doradca Podatnika 14/2007 Prawo pracy

Przemysław Gogojewicz
Autor jest specjalistą
w zakresie prawa pracy i ubezpieczeń społecznych

Państwowa Inspekcja Pracy jest organem powołanym do sprawowania nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, a jej funkcjonowanie w polskim systemie prawnym ma bardzo długą historię. Kontrola i ochrona sprawowana przez ten wyspecjalizowany organ ma nieocenione znaczenie w gospodarce wolnorynkowej, w której uprawnienia pracownika mogą być zagrożone zbyt silną pozycja pracodawcy. Przedłożony przez Prezydenta RP projekt ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy ma zastąpić obowiązującą ustawę z 6 marca 1981 r., która była wielokrotnie nowelizowana.

Przedstawiony projekt wydaje się jednak zbyt dużym powtórzeniem wcześniej obowiązujących regulacji, a wprowadzone zmiany nie zawsze - w mojej opinii - należy ocenić pozytywnie. Oczywiście nowe regulacje są niezbędne, zwłaszcza w zakresie stworzenia lepszych warunków dla funkcjonowania PIP, jednak wydają się niewystarczające.

Projekt nowej ustawy zakłada zasadniczą zmianę w strukturze organizacyjnej Państwowej Inspekcji Pracy. Zgodnie z założeniami, status organów PIP utraciliby inspektorzy pracy, którym nadano by status pracowników Inspekcji. Projekt jako organy PIP wymienia tylko Głównego Inspektora Pracy oraz okręgowych inspektorów pracy.

Skutkiem tego może być ograniczenie sprawnego wykonywania przez inspektorów pracy ich obowiązków, przy jednoczesnym nadmiernym obciążeniu okręgowych inspektorów pracy. W ten sposób inspektor pracy zachowa jedynie uprawnienia kontrolne, a do podjęcia innych działań potrzebne będzie stosowne upoważnienie.


Projekt ustawy w specyficzny sposób rozszerza dotychczasowe kompetencje Głównego Inspektora Pracy. Bardzo charakterystyczną zmianą jest przyznanie mu możliwości przeprowadzania kontroli przestrzegania prawa pracy z pominięciem właściwych miejscowo okresowych inspektorów pracy.

Takie uprawnienie zostało przyznane Głównemu Inspektorowi Pracy "w razie potrzeby", bez bardziej sprecyzowanych przesłanek jej zaistnienia. Przedstawiona regulacja prowadzi do całkowitego przekreślenia obowiązującej zasady, że wydawanie decyzji administracyjnych należy w pierwszej instancji do okręgowego inspektora pracy.

Świadczy też o znacznym dążeniu do centralizacji Inspekcji. Bardzo ważnymi postanowieniami projektu ustawy są regulacje poszerzające zakres działalności PIP o kontrolę przestrzegania przepisów dotyczących legalności zatrudnienia wykonywania innej działalności zarobkowej oraz o kontrolę legalności wykonywania pracy przez cudzoziemców.

Zadania te spełniane były dotychczas przez wojewodów, a uzasadnieniem przeniesienia tych kompetencji jest "zwiększenie efektywności tej kontroli oraz zmniejszenie liczby organów kontrolnych. Jako organ kontrolny z wieloletnim doświadczeniem i utrwalonymi strukturami organizacyjnymi PIP gwarantuje większą prawidłowość realizowania tych zadań. Rozszerzenie kompetencji PIP jest odpowiedzią na poważny problem nielegalnego zatrudnienia pracowników i pozbawiania ich w efekcie prawem określonej ochrony" (z uzasadnienia do projektu ustawy).


Bardzo wątpliwe wydaje się jednocześnie przekazanie za powyższymi kompetencjami pracowników urzędów wojewódzkich, zajmujących się do tej pory wskazaną działalnością. Projekt bowiem przewiduje obligatoryjne przejście określonej grupy pracowników urzędów wojewódzkich do PIP. Operacja ta została ograniczona jedynie do pracowników mających odpowiednie kwalifikacje zawodowe (w zakresie wykształcenia) i wykonujących dotychczas takie obowiązki, jednakże nie pozostawiono tym osobom żadnej możliwości wyboru czy współdecydowania.


W odniesieniu do pracowników PIP projekt ustawy w bardzo uproszczony sposób omawia podstawy nawiązania stosunku pracy, wymagane kwalifikacje i uprawnienia wynikające z zatrudnienia. Podstawą nawiązania stosunku pracy z pracownikami wykonującymi i nadzorującymi czynności kontrolne jest mianowanie.

W projekcie zostały określone stanowiska, na których stosunek pracy nawiązuje się na podstawie mianowania, nie zostały natomiast określone szczególne cechy tego stosunku, odróżniające go od stosunku pracy na podstawie umowy o pracę. A takie różnice nie wynikają też bezpośrednio z przepisów kodeksu pracy. Trzeba ponadto wspomnieć, że projekt w znacznym stopniu wykracza poza poruszone zagadnienia.

Wśród regulacji, które są zawarte w tym projekcie, znalazło się stosunkowo wiele postanowień dotyczących zmiany prawa w zakresie karnoprawnej ochrony stosunków pracy. Taki zabieg legislacyjny jest bardzo niewłaściwy, nasuwa bowiem wątpliwości z punktu widzenia spójności zasad polityki karnej oraz ze względu na przypisywanie nadmiernego znaczenia sankcji karnej w zapewnieniu praworządności w stosunkach pracy. Zaproponowane zmiany dotyczą:

• podwyższenia stawek grzywny za wykroczenia przeciwko prawom pracownika przewidzianym w kodeksie pracy,
• wprowadzenia nowego przestępstwa polegającego na niewykonaniu, zgodnie z orzeczeniem sądu, obowiązku wypłaty wynagrodzenia za pracę lub innego świadczenia ze stosunku pracy,
• wprowadzenia możliwości orzeczenia przez sąd środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody,
• przyznania organom PIP uprawnień przysługujących pokrzywdzonemu w postępowaniu karnym w sprawach o przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową,
• przyznanie inspektorowi pracy prawa do nakładania grzywny w postępowaniu mandatowym,
• poszerzenia zakresu spraw, w których organy PIP występują w roli oskarżyciela publicznego.

Podsumowując stwierdzić należy, że zmiany w zakresie organizacji, zakresu działania i przysługujących organom PIP uprawnień są niezbędne, zwłaszcza w celu dostosowania ich do dzisiejszych stosunków społeczno-gospodarczych. Jednakże prezydencki projekt nie stanowi w moim przekonaniu pełnej regulacji omawianych kwestii. Stanowić jednak może podstawę do stworzenia w procesie legislacyjnym ustawy właściwie regulującej ustrój Państwowej Inspekcji Pracy.

źródło: Druk sejmowy nr 712

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.