Doradca Podatnika 14/2007 Prawo w obronie przedsiębiorcy

Rafał R. Kasprzycki
aplikant radcowski

Możliwość dochodzenia roszczeń jest ograniczona w czasie. Istnieją określone w prawie terminy, których przekroczenie powoduje przedawnienie roszczeń cywilnoprawnych. Upływ czasu nie oznacza wygaśnięcia roszczenia z mocy prawa, powoduje jednak jego znaczące osłabienie. Dłużnik (osoba zobowiązana) może bowiem w takiej sytuacji podnieść zarzut przedawnienia - a wówczas w sporze sąd orzeknie na jego korzyść.

Jedną z podstawowych zasad odnoszących się do stosunków cywilnoprawnych jest to, że wzajemne roszczenia stron takich stosunków, jeżeli nie są dochodzone w ustawowo określonym czasie od daty ich powstania i wymagalności, ulegają przedawnieniu (wyjątek od tej reguły stanowi np. roszczenie o naprawienie szkody jądrowej na osobie, które się nie przedawnia).

O przedawnieniu decyduje dłużnik

Przedawnienie roszczenia majątkowego polega na tym, iż ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia. Ta zasada nie będzie jednak zastosowana, jeśli osoba taka zrzecze się korzystania z zarzutu przedawnienia. Należy jednak pamiętać, iż zrzeczenie się zarzutu przedawnienia przed upływem terminu jest nieważne.


Zrzeczenie się zarzutu przedawnienia jest jednostronną czynnością prawną, która wywołuje skutki prawne ex nunc, czyli od zaraz. Jest to wykonanie prawa kształtującego, a więc dokonanie przez dany podmiot (osobę) jednostronnej czynności prawnej, wpływającej na jej sytuację prawną.

W związku z tym, że takie zrzeczenie jest oświadczeniem woli, to należy do niego stosować wszystkie reguły dotyczące składania takich oświadczeń. Przede wszystkim wywołuje ono skutki prawne, gdy dotrze do drugiej strony w taki sposób, że ta może zapoznać się z jego treścią. Dodajmy, że zrzeczenie się zarzutu przedawnienia jest wprawdzie jednostronnym oświadczeniem woli, może jednak stanowić też element składowy ugody.


Możliwość zrzeczenia się przez dłużnika korzystania z przedawnienia jest jego uprawnieniem osobistym, jeżeli zatem dłużnik z niego skorzystał, osoba trzecia nie może skutecznie kwestionować zrzeczenia się przez niego korzystania z przedawnienia.

Dłużnik może zmienić zdanie

Omawiając instytucję zrzeczenia się przedawnienia, należy rozważyć także kwestie dopuszczalności i skuteczności ewentualnego jego odwołania. Odwołanie takie będzie w określonych okolicznościach możliwe i poskutkuje wówczas przekształceniem roszczenia wymagalnego w zobowiązanie naturalne, czyli umożliwiające uchylenie się dłużnika od zaspokojenia wierzyciela.

Oczywiście odwołanie zrzeczenia nie będzie skuteczne po uprawomocnieniu się wyroku (ugody) stwierdzającego obowiązek zapłaty przez dłużnika.


Terminy przedawnienia

Zgodnie z kodeksem cywilnym, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi dziesięć lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej - trzy lata.

Są to tylko zasady ogólne, przepisy przewidują często, w zależności od rodzaju umów różne terminy przedawnienia, np. w przypadku umowy sprzedaży zasadniczo dwa lata, podobnie jest z umową o dzieło i umową zlecenia. Zasadą jest, iż terminy przedawnienia roszczeń cywilnych nie mogą być skracane ani przedłużane przez czynność prawną. Pamiętać jednak trzeba, że od zasady tej przewidywane są wyjątki.


Zasadniczo wyłączona została możliwość umawiania się stron co do ustanawiania innego okresu przedawnienia, niż wynika z ustawy. Zakaz ten nie dotyczy jednak wymagalności roszczenia, od której zależy rozpoczęcie biegu przedawnienia.

Nic nie stoi zatem na przeszkodzie, by strony umownie przesuwały termin wymagalności danego roszczenia, a przez to pośrednio wydłużały termin przedawnienia. Bieg przedawnienia ulegnie też faktycznemu wydłużeniu w przypadku dokonania przez strony tzw. nowacji - odnowienia określonego zobowiązania (zaciągnięcia nowego zobowiązania zamiast dotychczasowego). Zmiany treści umowy mogą być w takim przypadku niewielkie, przedawnienie natomiast będzie płynąć od nowa.

W praktyce strony zawsze mogą zmienić treść umowy (np. wydłużyć termin płatności), jednak nie zawsze pociągnie to za sobą odpowiednie wydłużenie terminu przedawnienia (przesunięcie czasu rozpoczęcia jego biegu). Jeśli bowiem strony przedłużą termin płatności jeszcze przed powstaniem wymagalności danego roszczenia, to wydaje się, iż skutecznie przesuną również termin rozpoczęcia biegu przedawnienia.

W przypadku zaś, gdy do zmiany terminu płatności dojdzie po powstaniu wymagalności danego świadczenia, czynność ta pozostanie bez wpływu na jego wymagalność, a co za tym idzie - na czas rozpoczęcia biegu przedawnienia (o ile oczywiście porozumienie to nie będzie miało charakteru wyżej opisanej nowacji).


Zawieszenie biegu przedawnienia

Bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu:

• co do roszczeń, które przysługują dzieciom przeciwko rodzicom - przez czas trwania władzy rodzicielskiej,
• co do roszczeń, które przysługują osobom niemającym pełnej zdolności do czynności prawnych przeciwko osobom sprawującym opiekę lub kuratelę - przez czas sprawowania przez te osoby opieki lub kurateli,
• co do roszczeń, które przysługują jednemu z małżonków przeciwko drugiemu - przez czas trwania małżeństwa,
• co do wszelkich roszczeń, gdy z powodu siły wyższej uprawniony nie może ich dochodzić przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju - przez czas trwania przeszkody.

Przedawnienie względem osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, nie może skończyć się wcześniej niż z upływem dwóch lat od ustanowienia dla niej przedstawiciela ustawowego albo od ustania przyczyny jego ustanowienia. Jeżeli termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata, jego bieg liczy się od dnia ustanowienia przedstawiciela ustawowego albo od dnia, w którym ustała przyczyna jego ustanowienia.

Przepisy te stosuje się odpowiednio do biegu przedawnienia przeciwko osobie, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia. O ile pierwsze trzy przyczyny zawieszenia biegu przedawnienia zazwyczaj nie wywołują wątpliwości, o tyle ostatnia (siła wyższa) w praktyce wielokrotnie budzi wątpliwości co do przyjęcia, czy dane zdarzenie było siłą wyższą, czy nie.

Przerwanie okresu przedawnienia

Bieg przedawnienia może zostać jednak nie tylko zawieszony, ale również w określonych przypadkach przerwany. Przerwanie biegu przedawnienia powoduje:

• każda czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia,
• uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje,
• wszczęcie mediacji.

Po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo. W razie przerwania przedawnienia przez czynność w postępowaniu przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym albo przez wszczęcie mediacji, przedawnienie nie biegnie na nowo, dopóki postępowanie to nie zostanie zakończone.

Roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu lub innego organu powołanego do rozpoznawania spraw danego rodzaju albo orzeczeniem sądu polubownego, jak również roszczenie stwierdzone ugodą zawartą przed sądem albo przed sądem polubownym albo ugodą zawartą przed mediatorem i zatwierdzoną przez sąd przedawnia się z upływem lat dziesięciu, chociażby termin przedawnienia roszczeń tego rodzaju był krótszy.

Jeżeli stwierdzone w ten sposób roszczenie obejmuje świadczenia okresowe, roszczenie o świadczenia okresowe należne w przyszłości ulega przedawnieniu trzyletniemu. Powyższe zasady w zakresie skutków stwierdzenia roszczenia prawomocnym wyrokiem nie będą jednak stosowane do prawomocnego orzeczenia sądu stwierdzającego obowiązek złożenia oznaczonego oświadczenia woli danej osoby, orzeczenie z mocy prawa zastępuje bowiem takie oświadczenie.


Jak wskazano, bieg przedawnienia przerywany jest przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje. W praktyce bardzo często wynika problem, czy określone zachowanie dłużnika było uznaniem długu.

W judykaturze przyjął się pogląd, że podniesienie zarzutu potrącenia przez dłużnika nie będzie przerywać biegu przedawnienia, mimo iż dłużnik, zgłaszając zarzut potrącenia, właściwie potwierdza istnienie skutecznej wobec niego wierzytelności wierzyciela. Jednak zapłata przez dłużnika odsetek od należności głównej traktowana będzie już jako uznanie długu przerywające bieg przedawnienia. Biegu przedawnienia nie przerywa również potwierdzenie salda przez osobę, która nie jest uprawniona do reprezentacji osoby, przeciwko której służy roszczenie.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.