Doradca Podatnika 14/2007 Rachunkowość

dr Ryszard Kamiński
wykładowca rachunkowości finansowej i zarządczej
na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu
im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

W księgach rachunkowych opcje są wykazywane przez ich posiadacza jako aktywa finansowe długo- lub krótkoterminowe. Wystawca opcji jest stroną umowy zobowiązaną wobec nabywcy i w związku z tym traktuje je jako pasywa. Zawarcie kontraktu opcyjnego wymaga ujęcia powstałych w ten sposób aktywów i pasywów w księgach nabywcy i wystawcy opcji.

Zmienność cen, stóp procentowych, kursów akcji czy kursów walut powoduje powstawanie ryzyka poniesienia strat przez jednostkę gospodarczą. Sposobem ograniczenia tego ryzyka jest zawieranie kontraktów, które pozwalają na transfer ryzyka finansowego pomiędzy jednostkami będącymi stronami umów. Kontrakty posiadające taką cechę nazywane są instrumentami pochodnymi. Instrument taki jest umową, skutkiem której u jednej strony powstaje składnik aktywów finansowych, a u drugiej - zobowiązanie finansowe lub instrument kapitałowy.

Wartość instrumentu pochodnego jest zależna od wartości, zmiennego w czasie, określonego parametru ekonomicznego, zwanego "bazą". Bazą może być kurs walutowy, stopa procentowa lub indeks giełdowy. Do instrumentów pochodnych zalicza się m.in. opcje. Za nabycie prawa do zakupu kupujący opcję płaci ustaloną przez giełdę (sprzedającego) cenę (premię opcyjną). Posiadanie opcji daje prawo do zakupu lub sprzedaży przedmiotu kontraktu opcyjnego, niemniej nie ma obowiązku wykorzystania tego prawa.

Wykorzysta je tylko wówczas, gdy będzie to dla niego korzystne. Opcja jest to instrument finansowy potwierdzajacy nabycie prawa do zakupu (nazywana opcją kupna - call) lub sprzedaży (nazywana opcją sprzedaży - put) instrumentu podstawowego (instrumentu finansowego lub aktywu rzeczowego) w określonym czasie w przyszłości po ustalonej cenie.


W sensie prawnym opcja jest instrumentem finansowym "jednostronnie zobowiązującym". Do wykonania tego rodzaju kontraktu zobowiązany jest jedynie wystawca opcji, gdy zażąda tego kontrpartner. Nabywca opcji może odstąpić od jej wykonania, gdy mu się to nie opłaca. W związku z tym, iż prawa i obowiązki wystawcy i nabywcy opcji są rozłożone nierównomiernie, tego rodzaju kontrakt określa się mianem "instrumentu o niesymetrycznym ryzyku". Niesymetryczność warunków kontraktu wymaga, aby nabywca opcji już w momencie jego zawarcia zapłacił wystawcy opcji premię opcyjną.

Premia ta określa maksymalną wielkość zysku, jaki może zrealizować wystawca opcji, jak również maksymalną stratę, jaką może ponieść jej nabywca. Ze względu na sposób określenia terminu realizacji opcji wyróżnia się opcje amerykańskie i europejskie. Realizacja opcji typu amerykańskiego może nastąpić w dowolnym momencie od chwili nabycia opcji do terminu jej wygaśnięcia.

Natomiast realizacja opcji typu europejskiego może nastąpić wyłącznie w dniu, w którym przypada termin ich wygaśnięcia. Przyjęte nazwy nie mają związku z rynkiem, na którym dokonywany jest ich obrót. Obydwa rodzaje opcji stosowane są zarówno w Europie, jak i w USA.

Cechy opcji

Najważniejszymi wielkościami opisującymi opcję są: cena opcji (premia opcyjna), cena wykonania opcji, cena instrumentu bazowego. Na cenę opcji wpływa między innymi: długość okresu trwania umowy, wielkość ryzyka związanego z instrumentem bazowym, wysokość stopy procentowej wolnej od ryzyka.

Cena wykonania opcji jest to stała cena, po której następuje realizacja kontraktu. Natomiast cena instrumentu bazowego to cena rynkowa aktywu będącego przedmiotem kontraktu. Cena instrumentu bazowego jest zatem parametrem niezależnym od warunków zawartego kontraktu. Jej wysokość wpływa na wielkość korzyści uzyskiwanych przez strony kontraktu.

Przed podjęciem decyzji o wykonaniu bądź odstąpieniu od kontraktu posiadacz opcji porównuje bieżącą rynkową cenę instrumentu bazowego z ceną wykonania opcji. Jeżeli w okresie trwania umowy zaistnieją korzystne relacje pomiędzy tymi cenami, nabywca opcji dokonuje jej realizacji, skutkiem czego osiąga zysk. Jeżeli relacje te są niekorzystne, to nabywca opcji rezygnuje z jej realizacji, ponosząc stratę równą cenie opcji (premii) zapłaconej przy jej nabyciu. W księgach rachunkowych opcje są wykazywane przez ich posiadacza w aktywach jako aktywa finansowe długo- lub krótkoterminowe.

Wystawca opcji jest stroną umowy zobowiązaną wobec nabywcy opcji i w związku z tym traktuje je jako pasywa. W przyszłości kontrakt zostanie wykonany lub prawa i obowiązki z niego wynikające wygasną; wówczas musi nastąpić wyksięgowanie tego instrumentu z ksiąg rachunkowych posiadacza i wystawcy opcji. Na dzień bilansowy należy dokonać aktualizacji wartości opcji w celu doprowadzenia jej do wartości godziwej. Oszacowanie korekty aktualizacyjnej wymaga ustalenia zmiany tzw. wartości wewnętrznej opcji oraz wartości czasowej opcji.



Wartość czasowa opcji jest to różnica premii i wartości wewnętrznej. Głównymi determinantami wartości czasowej jest czas pozostały do wygaśnięcia kontraktu oraz zmienność cen instrumentu bazowego. Na dzień wygaśnięcia kontraktu opcyjnego jego wartość czasowa wynosi zero. Wartość godziwa opcji od dnia jej nabycia do dnia bilansowego korygowana jest o zmianę wartości wewnętrznej opcji oraz jej wartości czasowej.

Sposób oceny celowości wykorzystania opcji jako instrumentu zabezpieczającego przed ryzykiem związanym ze zmiennością podstawowych parametrów gospodarczych oraz zasady ujęcia jej w księgach rachunkowych prześledzono na przykładzie opcji walutowej. Opcja walutowa jest prawem, jakie posiada jej nabywca, do zakupu lub sprzedaży określonej kwoty waluty po ustalonym z góry kursie.

Opcje walutowe mogą być wykorzystywane do ograniczania ryzyka walutowego przez przedsiębiorstwa dokonujące transakcji z podmiotami zagranicznymi.


Ewidencja
Jeżeli w dniu realizacji opcji kurs euro był niższy niż 3,80 zł/euro, wykonanie opcji dla jej nabywcy byłoby nieopłacalne i wówczas nastąpiłoby jej wygaśniecie. Zatem po operacji 3 należałoby zaksięgować następującą operację:

---

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.