Doradca Podatnika 17-18/2007 Obrót gospodarczy

Julia Chełmońska
prawnik,
specjalista prawa gospodarczego i prawa pracy

Bank, który udziela kredytu, może zażądać od kredytobiorcy różnych zabezpieczeń spłaty kredytu. Jest ich dziesięć. Do najczęściej stosowanych należą: hipoteka, zastaw rejestrowy, przelew (cesja), poręczenie, weksel i ubezpieczenie kredytu.

Podstawową gwarancją spłaty kredytów jest dobra sytuacja ekonomiczno-finansowa przedsiębiorstwa. Oprócz analizy tej sytuacji bank żąda odpowiedniego zabezpieczenia umożliwiającego odzyskanie długu oraz kosztów przymusowego dochodzenia swoich praw. Banki starają się, aby wartość zabezpieczeń przekraczała kwotę kredytu; zazwyczaj minimalna wartość zabezpieczenia to 120-150 proc. kwoty kredytu, a środki własne kredytobiorcy - minimum 25 proc. Jako zabezpieczenie kredytu stosowane są zabezpieczenia osobiste prawa cywilnego, wekslowe i rzeczowe.

Zabezpieczenia osobiste to: poręczenie, gwarancja bankowa, cesja dla zabezpieczenia i ubezpieczenie kredytu. Zabezpieczenia unormowane prawem wekslowym to indos zastawienniczy i weksel in blanco. Zabezpieczenia rzeczowe to: hipoteka, zastaw na rzeczach ruchomych i prawach oraz zastaw rejestrowy, przewłaszczenie na zabezpieczenie i zablokowanie środków na rachunku bankowym.

PORĘCZENIE

Według prawa cywilnego poręczenie jest umową, na podstawie której poręczyciel zobowiązuje się do spłaty kredytu wraz z odsetkami i innymi kosztami, w przypadku gdy kredytobiorca nie spłacił kredytu w umówionym terminie. Poręczycielem może być osoba fizyczna i osoba prawna. Bank bada sytuację finansową poręczyciela. Jeżeli poręczycieli jest kilku, odpowiadają oni wobec banku i względem siebie solidarnie, co oznacza, że bank może dowolnie wybrać jednego lub kilku z nich i dochodzić od nich spłaty kredytu. Jeżeli każdy z poręczycieli weźmie na siebie odpowiedzialność za ściśle określoną część kredytu, odpowiada do tej sumy, jaką poręczył. W praktyce stosuje się poręczenia terminowe i bezterminowe.

GWARANCJA BANKOWA

Stanowi pisemne zobowiązanie banku do zapłaty określonej kwoty w przypadku niewywiązania się zleceniodawcy ze swoich zobowiązań wobec innego podmiotu. Uzyskanie gwarancji uzależnione jest od spełnienia wielu warunków i przedstawienia dodatkowych zabezpieczeń dla banku poręczającego, co ogranicza możliwości jej wykorzystania.

CESJA WIERZYTELNOŚCI

Jest to zabezpieczenie wierzytelności banku w formie umowy między bankiem a klientem. Kredytobiorca ceduje na bank swoją wierzytelność wobec osoby trzeciej. Aktu cesji wierzytelności dokonuje się w formie pisemnej, dłużnik potwierdza przeniesienie wierzytelności kredytobiorcy na rzecz banku.

PRZEJĘCIE DŁUGU

Osoba trzecia może wstąpić na miejsce dłużnika, który zostaje z długu zwolniony, lub przystąpić do długu. Stosując to zabezpieczenie, należy wskazać osobę wyrażającą zgodę na takie działanie. Wskazana osoba trzecia musi posiadać zdolność kredytową.

INDOS ZASTAWIENNICZY

Indos zastawienniczy rozumiany jest jako przeniesienie wszelkich praw przysługujących posiadaczowi weksla na rzecz banku. Weksel to instrument finansowy, którym wystawca (bądź wskazana przez niego osoba) zobowiązuje się do bezwarunkowego zapłacenia określonej sumy pieniężnej (sumy wekslowej) w oznaczonym terminie na rzecz remitenta (osoby, na której rzecz lub zlecenie ma zostać zrealizowana płatność).

WEKSEL IN BLANCO

Jest to dokument zawierający co najmniej podpis wystawcy złożony z zamiarem zaciągnięcia zobowiązania wekslowego. Może też zawierać niektóre klauzule (np. termin płatności). Bank powinien wypełnić weksel zgodnie z umową zawartą z kredytobiorcą, której dowodem jest tzw. deklaracja wekslowa dołączona do weksla, precyzująca zakres kwoty i warunki odpowiedzialności. Weksel in blanco jest najczęściej stosowany jako zabezpieczenie dodatkowe przy niewielkich kredytach. Bywa także zabezpieczeniem wymaganym przez instytucje poręczeniowe w zamian za poręczenie.

HIPOTEKA

Zabezpieczenie w formie hipoteki polega na dokonaniu wpisu hipotecznego w księdze wieczystej na nieruchomości na rzecz banku. Hipotekę można ustanowić na całej lub części nieruchomości, własnościowym spółdzielczym prawie do lokalu mieszkaniowego, spółdzielczym prawie do lokalu użytkowego, prawie do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej oraz na użytkowaniu wieczystym. Wyceny nieruchomości dokonuje rzeczoznawca akceptowany przez bank. Bank odzyskuje należności w drodze postępowania egzekucyjnego, polegającego na sprzedaży nieruchomości na publicznej licytacji.

ZASTAW

Rzecz obciążona zastawem musi być wydana bankowi lub osobie trzeciej. Zastaw na prawach zbywalnych obejmuje: udziały w spółkach z o.o., prawach na papierach wartościowych lokaty. W praktyce jednak najczęściej stosuje się zastaw rejestrowy. Wówczas przedmiot zostaje w posiadaniu przedsiębiorstwa. Przedmiotem zastawu rejestrowego mogą być rzeczy ruchome, z wyjątkiem statków morskich wpisanych do rejestru okrętowego, a także prawa majątkowe, jeżeli są zbywalne. Mogą to być:

• rzeczy oznaczone co do tożsamości,
• rzeczy oznaczone co do gatunku, jeżeli w umowie zastawniczej określona zostanie ich ilość oraz sposób wyodrębnienia od innych rzeczy tego samego gatunku,
• zbiór rzeczy ruchomych lub praw, stanowiący całość gospodarczą, choćby jego skład był zmienny,
• wierzytelności,
• prawa na dobrach niematerialnych,
• prawa z papierów wartościowych.

Zastaw rejestrowy może obejmować także rzeczy lub prawa, które zastawca nabędzie w przyszłości. Obciążenie tych rzeczy lub praw zastawem rejestrowym staje się skuteczne z chwilą ich nabycia przez zastawcę. Zastawnik rejestrowy może zaspokoić się nie tylko w drodze sądowego postępowania egzekucyjnego, ale również poprzez:

• przejęcie przez zastawnika na własność przedmiotu zastawu,
• sprzedaż przedmiotu zastawu w drodze przetargu publicznego przeprowadzanego przez notariusza lub komornika na podstawie uproszczonej procedury,
• zaspokojenie z dochodu, jaki przynosi przedsiębiorstwo zastawnika, w którego skład wchodzi przedmiot zastawu,
• zaspokojenie z czynszu wydzierżawionego na wniosek zastawnika przedsiębiorstwa zastawcy.

PRZEWŁASZCZENIE NA ZABEZPIECZENIE

Polega na tym, że właścicielem rzeczy stanowiącej zabezpieczenie kredytu staje się bank, a przedsiębiorstwo kredytobiorcy pozostaje jego użytkownikiem i posiadaczem. Po spłaceniu kredytu rzecz ta ponownie staje się własnością przedsiębiorstwa.

ZABLOKOWANIE ŚRODKÓW PIENI˘ŻNYCH NA RACHUNKU BANKOWYM

Ten sposób zabezpieczenia spłaty kredytu dotyczy kont znajdujących się zarówno w banku będącym kredytodawcą, jak i w innych bankach, w których przedsiębiorstwo ma swoje rachunki, przez które przeprowadzane są operacje związane z działalnością gospodarczą.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.