Doradca Podatnika 17-18/2007 Prawo w obronie przedsiębiorcy

Magdalena Kowalczyk
doktorantka na Wydziale Prawa Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

Jakie są podstawowe różnice pomiędzy kontrolą skarbową a kontrolą podatkową?

Osoby podejmujące się prowadzenia działalności gospodarczej muszą liczyć się z tym, że w ich firmie będą przeprowadzane kontrole różnych urzędów. Jeśli chodzi o zobowiązania podatkowe, to najczęściej będą one miały do czynienia z kontrolą podatkową, czasami jednak może je spotkać również kontrola skarbowa. Większość przedsiębiorców nie zdaje sobie sprawy, że są to wprawdzie podobne, ale dwie odrębne instytucje.

Kontrolę podatkową przeprowadzają organy podatkowe, głównie pracownicy urzędów skarbowych na podstawie Ordynacji podatkowej (dalej: o.p.). Natomiast kontrolę skarbową podejmują organy kontroli skarbowej na zasadach określonych w przepisach ustawy o kontroli skarbowej. Ustawa ta przewiduje dwie formy realizacji kontroli skarbowej - poprzez postępowanie kontrolne i wywiad skarbowy. Postępowanie kontrolne (skarbowe), choć zbliżone do postępowania podatkowego, stanowi odrębną procedurę rozstrzygania o obowiązkach wynikających z przepisów prawa.

Jak widać, w polski system podatkowy umożliwia sytuację, w której podatnicy są poddawani różnym reżimom kontroli, innym gdy kontrola prowadzona jest przez inspektora kontroli skarbowej na podstawie postanowienia o wszczęciu postępowania kontrolnego, wydanego przez organ kontroli skarbowej według ustawy o kontroli skarbowej, a innym gdy prowadzi ją pracownik urzędu skarbowego zgodnie z upoważnieniem do kontroli podatkowej wydanym na podstawie o.p.


Praktycy stosujący prawo podatkowe stoją na stanowisku, że różnice między tymi postępowaniami najczęściej sprowadzają się do stwierdzenia, iż kontrola skarbowa realizowana jest przez urzędy kontroli skarbowej, a kontrola podatkowa przez urzędy skarbowe. Poza tym przyjmując kryterium podziału kompetencji, to urzędy kontroli skarbowej przeprowadzają kontrolę w sprawach podatkowych rzekomo większej wagi.

W teorii prawa podatkowego uważa się, że mimo różnic w sformułowaniu zakresu zadań kontroli podatkowej i skarbowej (w art. 281 § 2 o.p. i w art. 2 ustawy o kontroli skarbowej) kontrole te są częścią postępowania podatkowego. Zarówno jedna, jak i druga zmierzają do sprawdzenia zeznania podatkowego, źródeł przychodów i wyliczenia należnego podatku.

Wprawdzie przez pojęcie kontroli skarbowej będziemy rozumieć tylko postępowanie kontrolne dotyczące podatków, a nie czynności operacyjne lub prowadzone dochodzenie, ma ona jednak znacznie szerszy zakres przedmiotowy niż kontrola podatkowa.

Artykuł 2 ustawy o kontroli skarbowej wyznacza przedmiotowy zakres jej działania, tj. zapewnianie wykonywania zobowiązań podatkowych i uiszczania innych należności stanowiących dochód budżetu państwa lub państwowych funduszy celowych, badanie zgodności z prawem gospodarowania mieniem państwowym, przeciwdziałanie naruszaniu prawa w obrocie towarowym z zagranicą oraz w zakresie wykorzystywania zajmowanego stanowiska dla osiągania korzyści majątkowej.

Procedura postępowania kontrolnego uregulowana jest w rozdziale 3 ustawy o kontroli skarbowej, zatytułowanym "Postępowanie kontrolne" (art. 12-35). Przepisy te nie precyzują zagadnień proceduralnych, stąd stosownie do art. 31 ust. 1 w sprawach nieunormowanych w ustawie o kontroli skarbowej stosuje się odpowiednio przepisy Ordynacji (głównie działu IV "Postępowanie podatkowe").

A zatem zastosowanie będą miały przepisy o.p., jeżeli dla danego przepisu nie będzie odpowiednika w ustawie o kontroli skarbowej. Obie te kontrole różni też sposób ich zakończenia. Postępowanie kontrolne (skarbowe) kończy wydanie decyzji, wyniku kontroli lub rozstrzygnięcia niemerytorycznego w postaci postanowienia.

Procedura kontroli podatkowej natomiast uregulowana jest w dziale VI o.p. zatytułowanym "Kontrola podatkowa" (art. 282-292) i kończy się wydaniem protokołu kontroli. Artykuł 292 o.p., podobnie jak ustawa o kontroli skarbowej, odsyła w sprawach nieuregulowanych w dziale dotyczącym bezpośrednio kontroli podatkowej do wybranych artykułów postępowania podatkowego (dział IV o.p.).

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.