Doradca Podatnika 17-18/2007 Ubezpieczenia

Mariusz Bobko
konsultant ds. ubezpieczeń społecznych

Za powstałe zadłużenie z tytułu nieopłaconych w terminie składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych ponosi odpowiedzialność płatnik składek. Jednakże w pewnych okolicznościach, a zwłaszcza w przypadku, gdy niemożliwe jest wyegzekwowanie tych należności od płatnika składek, przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych dopuszczają pociągnięcie do odpowiedzialności osób trzecich. Za zobowiązania z tytułu składek osoby trzecie mogą być pociągnięte do odpowiedzialności na podstawie decyzji ZUS.

Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawa o s.u.s.), poprzez postanowienia zawarte w art. 31, rozciąga na należności z tytułu składek stosowanie przepisów ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (dalej: o.p.) regulujących odpowiedzialność osób trzecich.

Artykuł 31 ustawy o s.u.s. zawiera odesłanie do odpowiedniego stosowania enumeratywnie wymienionych przepisów, tj.: art. 107 § 1, 1a i 2 pkt 2 i 4, art. 108 § 1 i 4, art. 110 § 1, § 2 pkt 2, § 3, art. 111 § 1-4 i 5 pkt 1, art. 112, art. 113, art. 114, art. 115, art. 116, art. 116a, art. 117, art. 118 § 1 i 2 oraz art. 119 o.p. Z brzmienia art. 31 ustawy o s.u.s. wynika, że wyżej wymienione przepisy o.p. regulujące instytucję odpowiedzialności osób trzecich powinny być odpowiednio stosowane do stanów faktycznych ukształtowanych na gruncie stosunków ubezpieczenia społecznego z uwzględnieniem specyfiki tych stosunków oraz ich odmiennego od stosunków prawnopodatkowych charakteru.

Zgodnie z odesłaniem zawartym w art. 32 ustawy o s.u.s., wymienione wyżej przepisy o.p. stosuje się również do należności z tytułu składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

Krąg podmiotów odpowiedzialnych za zobowiązania z tytułu składek

Do grona podmiotów odpowiedzialnych jako osoby trzecie za należności z tytułu zaległych składek zalicza się:

1. rozwiedzionego małżonka płatnika składek (osoby fizycznej);
2. członka rodziny płatnika składek;
3. nabywcę przedsiębiorstwa, zorganizowanej części przedsiębiorstwa, określonych składników majątku związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą, jeżeli ich wartość jednostkowa w dniu zbycia wynosi co najmniej 15 000 zł;
4. "firmanta", tj. osobę, której imieniem i nazwiskiem, nazwą lub firmą posługiwał się płatnik składek przy prowadzeniu działalności gospodarczej w celu zatajenia prowadzenia działalności gospodarczej lub rzeczywistych rozmiarów tej działalności;
5. właściciela, samoistnego posiadacza lub użytkownika wieczystego rzeczy lub prawa majątkowego;
6. wspólnika spółki cywilnej, jawnej, partnerskiej oraz komplementariusza spółki komandytowej albo komandytowo-akcyjnej, niebędącego akcjonariuszem;
7. członków zarządu spółek kapitałowych, pełnomocników (spółka z o.o. w organizacji), wspólników (spółka akcyjna w organizacji);
8. członków organów zarządzających innych niż spółki kapitałowe osób prawnych;
9. osoby prawne przejmujące lub osoby prawne powstałe w wyniku podziału innej osoby prawnej.

Przesłanki odpowiedzialności osób trzecich

Ogólne zasady odpowiedzialności osób trzecich uregulowane zostały w art. 107 § 1, 1a i 2 pkt 2 i 4 o.p. Odpowiednie stosowanie tego przepisu do problematyki ubezpieczeniowej oznacza, iż za nieopłacone w terminie przez płatnika składki na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz składki na FPiFGŚP odpowiadają całym swoim majątkiem solidarnie z płatnikiem również osoby trzecie, w przypadkach i w zakresie określonym w pozostałych przepisach regulujących to zagadnienie.

Podstawowym warunkiem powstania odpowiedzialności osób trzecich jest istnienie zaległości z tytułu nieopłaconych w terminie składek.


Należy podkreślić, iż art. 31 ustawy o s.u.s. nakazuje także odpowiednie stosowanie do należności z tytułu składek art. 51 § 1 o.p., zgodnie z którym zaległością podatkową jest podatek niezapłacony w terminie płatności. Dlatego też, stosując ten przepis na gruncie ubezpieczeń społecznych, należy uznać, że zaległością są nieopłacone w terminie składki. Poza składkami osoby trzecie odpowiadają na podstawie art. 107 § 2 pkt 2 i 4 o.p. również za odsetki za zwłokę od zaległości z tytułu składek (liczone najdalej do dnia wydania decyzji) oraz koszty postępowania egzekucyjnego.

Tak ukształtowany zakres odpowiedzialności osób trzecich powoduje, że nie ponoszą one odpowiedzialności za wymierzone płatnikowi składek opłaty dodatkowe oraz koszty upomnienia, które mimo że mieszczą się w pojęciu należności z tytułu składek - to jednak obowiązek ich zapłaty nie może być przeniesiony na osoby trzecie.


Kolejną przesłanką odpowiedzialności osób trzecich jest zdarzenie, które musi mieć miejsce, gdy istnieje zaległość. Jeżeli dana czynność następuje przed datą wystąpienia zaległości z tytułu nieopłaconych składek, nie ma odpowiedzialności osób trzecich.

Dla każdej z wyżej wymienionych kategorii osób trzecich tylko jej właściwe zdarzenia będą skutkowały przeniesieniem na nią odpowiedzialności (np. stałe współdziałanie członka rodziny z płatnikiem składek przy wykonywaniu działalności gospodarczej i osiąganie z tego tytułu korzyści finansowych, bycie wspólnikiem spółki cywilnej).

Odpowiedzialność osób trzecich za zobowiązania z tytułu zaległych składek jest odpowiedzialnością całym majątkiem solidarnie z płatnikiem składek (art. 107 § 1 o.p.). Ponadto osoby trzecie odpowiadają całym swoim majątkiem solidarnie z następcą prawnym podatnika za przejęte przez niego zaległości podatkowe (art. 107 § 1a o.p.).

Do odpowiedzialności solidarnej za zobowiązania z tytułu składek stosuje się przepisy kodeksu cywilnego (dalej: k.c.). Zgodnie z brzmieniem art. 366 § 1 k.c. kilku dłużników może być zobowiązanych w ten sposób, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z nich zwalnia pozostałych.

Do momentu całkowitego zaspokojenia roszczeń wierzyciela wszyscy dłużnicy solidarni pozostają zobowiązani. Stosownie jednak do przepisu art. 108 § 4 o.p. egzekucja zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej może być wszczęta dopiero wówczas, gdy egzekucja z majątku podatnika okazała się w całości lub w części bezskuteczna.

Przedmiotowy zakres odpowiedzialności

Osoba trzecia odpowiada solidarnie z płatnikiem składek za nieopłacone w ustawowym terminie składki. O ile przepis szczególny nie stanowi inaczej, osoby trzeciej nie można uznać za odpowiedzialną z tytułu innej należności.

Jednakże, z uwagi na zawarte w art. 31 ustawy o s.u.s. odesłanie do odpowiedniego stosowania do należności z tytułu zaległych składek art. 107 § 2 pkt 2 i 4 o.p., osoby trzecie odpowiadają również za odsetki za zwłokę oraz koszty postępowania egzekucyjnego.

Brak jest natomiast szczegółowych regulacji, które przewidywałyby odpowiedzialność osób trzecich z tytułu kosztów upomnienia i opłaty dodatkowej. Przepisy regulujące poszczególne kategorie osób trzecich wprowadzają pewne ograniczenia czasowe, kwotowe i rodzajowe zakresu przedmiotowego odpowiedzialności osób trzecich.





Orzekanie o odpowiedzialności osób trzecich - decyzja ZUS

Jeżeli w stosunku do osoby trzeciej spełnione zostały przesłanki określone w ustawie - Ordynacja podatkowa, do przeniesienia na nią odpowiedzialności za należności z tytułu zaległych składek, ZUS wyda w tym zakresie decyzję administracyjną.

Zgodnie z postanowieniami art. 83 ust. 2 ustawy o s.u.s. od wydanej w tym zakresie decyzji osobie obciążonej na jej podstawie odpowiedzialnością za zobowiązania z tytułu składek przysługuje odwołanie do sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach kodeksu postępowania cywilnego.

Stosownie do postanowień art. 118 § 1 o.p. w związku z art. 31 ustawy o s.u.s. ZUS nie może wydać decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej, jeżeli od końca roku kalendarzowego, w którym powstała zaległość składkowa, upłynęło pięć lat.


Ponadto, sam fakt wydania decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej nie oznacza jeszcze, że ZUS może żądać przymusowego wykonania zobowiązań z niej wynikających. Przede wszystkim decyzja taka musi być wykonalna - wniesienie przez stronę w terminie odwołania od decyzji stwierdzającej odpowiedzialność osoby trzeciej za należności z tytułu składek wstrzymuje wykonanie decyzji i do czasu uzyskania prawomocnego wyroku sądu ZUS nie może przymusowo dochodzić zaspokojenia zobowiązań wynikających z takiej decyzji.

Ponadto egzekucja zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej może być wszczęta dopiero wówczas, gdy egzekucja z majątku podatnika okazała się w całości lub w części bezskuteczna (art. 108 § 4 o.p.).

Ustanie odpowiedzialności osoby trzeciej

Przepis art. 31 ustawy o s.u.s. odsyła do odpowiedniego stosowania do należności z tytułu składek przepisu art. 59 § 1 pkt 1, 3, 4, 8 i 9 o.p., regulującego wygasanie zobowiązań podatkowych. Zastosowanie postanowień tego przepisu do należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oznacza, iż wygaśnięcie tych zobowiązań może nastąpić w przypadku:

• zapłaty;
• potrącenia;
• zaliczenia nadpłaty;
• umorzenia zaległości;
• przedawnienia.

Z takimi samymi sposobami wygaśnięcia należności z tytułu składek będziemy mieli do czynienia również w przypadku należności wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.