Doradca Podatnika 19-20/2007 Obrót gospodarczy

Agnieszka Szczukiewicz
prawnik,
specjalista prawa gospodarczego - pracownik kancelarii adwokackiej w Warszawie

W postępowaniu upadłościowym zakończonym zawarciem układu wierzyciele sami decydują, w jakiej kolejności zostaną zaspokojone ich roszczenia. Jeżeli jest to upadłość likwidacyjna, wierzytelności zaliczane są do jednej z czterech kategorii i zaspokajane w ten sposób, że kategoria o numerze wyższym jest brana pod uwagę po zaspokojeniu w całości kategorii o numerze niższym.

Sąd, ogłaszając upadłość przedsiębiorcy, w zależności od jego sytuacji ekonomicznej, orzeka, czy upadłość będzie prowadzona z możliwością zawarcia układu czy też postępowanie upadłościowe obejmować będzie likwidację majątku. Gdy są podstawy do stwierdzenia, że istnieje uzasadniona ekonomicznie możliwość dalszego utrzymania działalności upadłego, sąd postanawia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu.

W takim przypadku - w uproszczeniu - wierzyciele zawierają układ i sami decydują o kolejności, w jakiej zostaną zaspokojone ich roszczenia. W przypadku zaś ogłoszenia postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku upadłego, wierzyciele zaspokajani są według ściśle określonych zasad ustalonych przez ustawodawcę w prawie upadłościowym i naprawczym.

Obowiązujące przepisy stawiają w uprzywilejowanej sytuacji wierzycieli zabezpieczonych rzeczowo na majątku upadłego, gdyż w pierwszej kolejności zaspokajane są wierzytelności zabezpieczone rzeczowo, a oddzielnie wierzytelności pozostałe. Obie te podstawowe "grupy" wierzytelności (zabezpieczone rzeczowo i niezabezpieczone) obowiązują odmienne reguły zaspokajania.

ZASPOKOJENIE WIERZYCIELI ZABEZPIECZONYCH RZECZOWO

Wierzytelności zabezpieczone hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym i hipoteką morską na majątku upadłego zaspokajane są z przedmiotu zabezpieczenia (art. 345 § 1 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze). Proces zaspokajania wierzycieli zabezpieczonych rzeczowo przebiega - w uproszczeniu - następująco: wierzyciele zgłaszają swoje wierzytelności zabezpieczone rzeczowo.

Syndyk na podstawie zgłoszeń sporządza listę wierzytelności zabezpieczonych rzeczowo, a następnie sędzia-komisarz zatwierdza ją. Gdy lista wierzytelności jest prawomocna, syndyk wnioskuje do sędziego-komisarza o zgodę na zbycie określonych rzeczy objętych zabezpieczeniem. Sumy uzyskane ze zbytych rzeczy i praw obciążonych przeznacza się na zaspokojenie wierzycieli, których wierzytelności były zabezpieczone na zbytych rzeczach lub prawach. Poza wierzytelnością główną, zaspokajane są odsetki objęte zabezpieczeniem (art. 345 § 3 ustawy).

Z przedmiotu zabezpieczenia mogą być zaspokojone odsetki zarówno sprzed ogłoszenia upadłości, jak i z okresu po ogłoszeniu upadłości. Podział sum uzyskanych ze zbycia rzeczy lub praw zabezpieczonych następuje na podstawie sporządzonego przez syndyka planu podziału. Uzyskane kwoty pomniejsza się o koszty związane ze sprzedażą, zaś resztę dzieli między uprawnionych wierzycieli.

Wierzytelności zabezpieczone rzeczowo na majątku upadłego są zaspokajane z sumy uzyskanej ze sprzedaży przedmiotu, na którym zabezpieczenie zostało ustanowione według kolejności przysługującego im pierwszeństwa. Zasada pierwszeństwa wynika z przepisów kodeksu cywilnego, które rozstrzygają kolizję ograniczonych praw rzeczowych.


Wierzytelności zabezpieczone rzeczowo, które nie zostały zaspokojone z sumy uzyskanej ze zbycia rzeczy obciążonej, zostają zaspokojone z ogólnych funduszów masy według zasad ogólnych. Przy czym należy wskazać, iż zasada ta obowiązuje tylko wówczas, gdy upadły był również dłużnikiem osobistym (tj. odpowiada za dług całym swoim majątkiem).

Natomiast gdy upadły jest wyłącznie dłużnikiem rzeczowym (tj. odpowiada za dług z określonego przedmiotu majątkowego), a nie był dłużnikiem osobistym i w dodatku odpowiadał tylko za cudzy dług, to wierzyciel rzeczowy niezaspokojony z kwoty uzyskanej ze sprzedaży rzeczy, na której została ustanowiona hipoteka, zastaw albo zastaw rejestrowy, nie może domagać się pozostałej części wierzytelności z ogólnych funduszy masy.

Warto zaznaczyć, że w sytuacji odwrotnej, tj. gdy po sprzedaży rzeczy obciążonej hipoteką albo zastawem i po zaspokojeniu wierzycieli mających zabezpieczenie rzeczowe ustanowione na tej rzeczy pozostaną jeszcze wolne środki, to zostaną one przelane do ogólnych środków masy.

ZASPOKOJENIE WIERZYTELNOŚCI Z FUNDUSZÓW MASY UPADŁOŚCI

Pozostałe wierzytelności niezabezpieczone na majątku upadłego zaspokajane są według odmiennych reguł. Wierzyciele zgłaszają swoje wierzytelności, które syndyk umieszcza na liście wierzytelności, zaliczając je do jednej z czterech kategorii.


CZTERY KATEGORIE WIERZYTELNOŚCI

Wierzytelności zgłaszane przez wierzycieli zaliczane są do czterech kategorii (art. 342 § 1 ustawy).

1. Kategoria pierwsza: koszty postępowania upadłościowego, tj. opłaty sądowe i inne wydatki, np. wynagrodzenie syndyka, nadzorcy sądowego, wynagrodzenie nadal zatrudnionych pracowników za pracę świadczoną po ogłoszeniu upadłości; podatki i inne daniny publiczne za okres po ogłoszeniu upadłości.

Następnie: należności z tytułu składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe pracowników, należności ze stosunku pracy, należności rolników z tytułu umów o dostarczenie produktów z własnego gospodarstwa rolnego za ostatnie dwa lata, należne renty i ciążące na upadłym zobowiązania alimentacyjne; należności powstałe wskutek działań lub zaniechań syndyka lub zarządcy, także z tytułu umów wzajemnych zawartych przed ogłoszeniem upadłości, których wykonania żądał syndyk lub zarządca, należności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia masy upadłości.

Należy podkreślić, iż wierzytelności z kategorii pierwszej podlegają zaspokojeniu w miarę napływu środków do masy upadłości, czyli jeszcze przed podziałem funduszów masy upadłości, a dopiero niezaspokojone w ten sposób biorą udział w podziale masy (art. 343 § 1 ustawy). Istnieją jednak dwa wyjątki: koszty postępowania upadłościowego oraz zobowiązania alimentacyjne upadłego. Koszty postępowania upadłościowego są pokrywane niezwłocznie w miarę posiadanych funduszów, a zobowiązania alimentacyjne upadłego - każdemu uprawnionemu w wyznaczonych terminach płatności, do wysokości minimalnego wynagrodzenia z pracę.

• Kategoria druga: należności publicznoprawne niezaspokojone w kategorii pierwszej (podatki, opłaty, składki), należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne należne za ostatni rok przed datą ogłoszenia upadłości, o ile nie podlegają zaspokojeniu w kategorii pierwszej, wraz z należnymi od nich odsetkami i kosztami egzekucji.

 Jeżeli należności wymienione w kategorii drugiej zabezpieczone są rzeczowo na składnikach masy upadłości to - niezależnie od udziału w podziale funduszu masy - podlegają one zaspokojeniu z przedmiotu zabezpieczenia. Wśród takich zabezpieczeń należy wymienić m.in. hipotekę przymusową zabezpieczającą należności podatkowe czy też należności ZUS z tytułu składek.

• Kategoria trzecia: większość wierzytelności powstałych w toku kontaktów handlowych pomiędzy wierzycielami a upadłym przed ogłoszeniem upadłości (wraz z odsetkami za ostatni rok przed ogłoszeniem upadłości), wierzytelności osobiste oraz wierzytelności osobiste zabezpieczone rzeczowo, które nie zostały zaspokojone z przedmiotu zabezpieczenia, wierzytelności nabyte w drodze przelewu lub indosu po ogłoszeniu upadłości. Wśród wierzytelności kategorii trzeciej znajdują się również i takie wierzytelności osobiste, które są zabezpieczone rzeczowo na majątku (np. hipoteka, zastaw).

Jeżeli zabezpieczenie wierzytelności zostało wykonane przed podziałem funduszów masy, wierzytelności te pokrywa się w części niepokrytej z przedmiotu zabezpieczenia. Jeżeli jednak podział funduszów masy ma miejsce przed realizacją zabezpieczenia rzeczowego, wierzytelności te - przy uwzględnieniu zasady proporcjonalności - zaspokajane są w całkowitej kwocie do wysokości dzielonych funduszów.

Kategoria czwarta: odsetki nienależące do wyższych kategorii (chodzi tu przede wszystkim o odsetki od wierzytelności zaliczonych do kategorii trzeciej, przypadające za czas sprzed roku przed ogłoszeniem upadłości, oraz o odsetki od składek na ubezpieczenie społeczne pracowników, podlegających zaspokojeniu w kategorii drugiej, ale przypadające za czas sprzed roku przed ogłoszeniem upadłości) oraz sądowe i administracyjne kary i grzywny, należności z tytułu darowizn i zapisów.

Należności zaliczone do kategorii czwartej podlegają zaspokojeniu zgodnie z zasadą stosunkowości, jednakże należności z tytułu odsetek zaspokaja się zgodnie z zasadą uprzywilejowania, tj. w kolejności, w jakiej podlega zaspokojeniu kapitał. Należności zaliczone do jednej w wymienionych kategorii podlegają zaspokojeniu na podstawie sporządzonego przez syndyka i zatwierdzonego przez sędziego planu podziału funduszów masy upadłości. Niezwłocznie po zatwierdzeniu planu przez sędziego-komisarza (odpowiednio po uprawomocnieniu się postanowienia w sprawie zarzutów) następuje jego wykonanie.


W planie oznaczona jest suma przypadająca do podziału każdemu wierzycielowi. Ponieważ zazwyczaj suma nie wystarcza na zaspokojenie wszystkich wierzytelności, dlatego określa się kwotę stosunkowo (proporcjonalnie) odpowiadającą każdej wierzytelności. Najpierw zaspokaja się wierzytelności pierwszej i drugiej kategorii - jako uprzywilejowane; należności dalszej kategorii zaspokaja się dopiero po zaspokojeniu w całości należności poprzedzającej kategorii, a gdy majątek nie wystarcza na zaspokojenie w całości wszystkich należności tej samej kategorii, należności te zaspokaja się stosunkowo do wysokości każdej z nich.

PODSUMOWANIE

Tak więc kolejność zaspokajania wierzycieli w postępowaniu upadłościowym zależna jest od rodzaju wierzytelności i jej ewentualnego zabezpieczenia. Sam zaś proces zaspokojenia wierzycieli nie ogranicza się do jednej listy wierzytelności sporządzonej przez syndyka i zatwierdzonej przez sędziego-komisarza (to samo dotyczy planu podziału), ale związany jest ze sporządzaniem, zatwierdzaniem i realizowaniem wielu list wierzytelności i planów podziału zależnych od rodzaju wierzytelności. Oddzielnie sporządzany jest np. plan podziału sum uzyskanych ze sprzedanych rzeczy lub praw zabezpieczonych, oddzielnie dla podziału wierzytelności alimentacyjnych.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.