Doradca Podatnika 21-22/2007 Obrót gospodarczy

Rafał Golat
radca prawny
w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego

W przypadku umów, których przedmiotem jest określone dysponowanie rzeczami, powstaje niebezpieczeństwo ich utraty lub uszkodzenia w wyniku przypadkowych, niezależnych od woli stron zdarzeń, np. pożaru czy kradzieży. Problematyczne może okazać się wówczas, który z kontrahentów ponosi konsekwencje takiej niezawinionej przez nich straty.

Niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia rzeczy nie zostało w odrębny sposób uregulowane. W kodeksie cywilnym występuje jednak szereg szczegółowych przepisów, które pozwalają wątpliwości w powyższym zakresie jednoznacznie rozstrzygać.

REGUŁA OGÓLNA

Rozkład ryzyka co do przypadkowej utraty lub uszkodzenia rzeczy uzależniony jest, po pierwsze, od tego, czy przedmiotem umowy są rzeczy oznaczone tylko co do gatunku (np. x samochodów marki y) czy też rzeczy oznaczone co do tożsamości (np. samochód marki y nr silnika z). W przypadku tych pierwszych ich przypadkowa utrata nie powoduje wygaśnięcia zobowiązania strony podejmującej się dostarczenia określonych rodzajowo rzeczy, mimo że zostały one zniszczone na skutek okoliczności, za które strona ta odpowiedzialności nie ponosi (art. 475 k.c.).

A to dlatego, że rzeczy utracone mogą być zastąpione innymi rzeczami tego samego rodzaju. Inaczej sprawa się przedstawia, gdy rzeczą utraconą w wyniku przypadkowych okoliczności jest rzecz oznaczona co do tożsamości, jedyna w swoim rodzaju. Ponieważ takiej rzeczy nie można zastąpić, to zobowiązanie jej dotyczące - jako niemożliwe do spełnienia - wygasa. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy dany podmiot pozostaje w zwłoce, czyli nie spełnia swojego rzeczowego świadczenia w ustalonym umownie terminie. Po upływie tego terminu jest on odpowiedzialny także za przypadkową utratę lub uszkodzenie danej rzeczy, chyba że utrata lub uszkodzenie nastąpiłyby również wtedy, gdyby świadczenie zostało spełnione we właściwym czasie (art. 478 k.c.).

Po drugie, dla rozkładu ryzyka w omawianym zakresie ważne jest, która ze stron umowy faktycznie dysponowała rzeczami będącymi przedmiotem tej umowy w czasie ich utraty lub uszkodzenia, choć np. w przypadku umów o dzieło niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia materiału na wykonanie dzieła obciąża zasadniczo tego, kto materiał dostarczył (art. 641 k.c.), a więc odpowiednio zamawiającego lub przyjmującego zamówienie. Zależność tę można prześledzić na przykładzie umów sprzedaży.

WYDANIE RZECZY

Niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia rzeczy sprzedanej przechodzi na kupującego z chwilą wydania mu jej (art. 548 § 1 k.c.). Wyjątek dotyczy przypadków, w których strony umowy sprzedaży postanowiły, iż przejście na kupującego korzyści i ciężarów związanych z rzeczą następuje w innym momencie niż jej wydanie. Wówczas, w razie wątpliwości, poczytuje się, że w tym samym momencie przechodzi na kupującego niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia rzeczy (art. 548 § 2 k.c.).

Jeżeli rzecz sprzedana ma być przesłana przez sprzedawcę do miejsca, które nie jest miejscem spełnienia świadczenia, uznaje się, że wydanie zostało dokonane z chwilą, gdy w celu dostarczenia na miejsce przeznaczenia sprzedawca powierzył ją przewoźnikowi trudniącemu się przewozem rzeczy tego rodzaju (art. 544 § 1 k.c.).

Zdaniem Sądu Najwyższego w pojęciu niebezpieczeństwa, o jakim mowa w art. 548 § 1 k.c., mieści się obowiązek zapłaty przez kupującego ceny za rzecz powierzoną przez sprzedawcę przewoźnikowi, choćby przewoźnik kupującemu-odbiorcy przesyłki nie wydał (uchwała SN z 23 maja 1997 r., sygn. akt III CZP 18/97, OSNC, 1997, nr 9, poz. 119).


OBOWIĄZEK PIECZY NAD RZECZĄ

W licznych przypadkach ponoszenie odpowiedzialności wynikającej z przypadkowej utraty lub uszkodzenia rzeczy stanowi efekt nałożenia przez ustawodawcę na jedną ze stron umowy szczególnych obowiązków w zakresie pieczy nad przekazanymi jej przedmiotami, które powinny zostać drugiej stronie zwrócone po upływie określonego terminu. W ramach umowy użyczenia, ze względu na darmowe korzystanie z użyczonej rzeczy, biorący rzecz do używania jest odpowiedzialny za przypadkową jej utratę lub uszkodzenie, jeżeli używa rzeczy w sposób sprzeczny z jej przeznaczeniem lub właściwościami albo z umową.

Jest odpowiedzialny również wtedy, gdy niebędąc do tego upoważniony przez umowę albo zmuszony przez okoliczności, powierza rzecz innej osobie, a rzecz nie uległaby utracie lub uszkodzeniu, gdyby jej używał w sposób właściwy lub gdyby ją zachował u siebie (art. 714 k.c.). Bardzo podobnie uregulowana została odpowiedzialność przechowawcy rzeczy. Jeśli bez zgody składającego i bez koniecznej potrzeby używa on rzeczy albo zmienia miejsce lub sposób jej przechowywania, albo oddaje rzecz na przechowanie innej osobie, jest odpowiedzialny także za przypadkową utratę lub uszkodzenie rzeczy, które w przeciwnym razie nie miałoby miejsca (art. 841 k.c.).

W przypadku niektórych stosunków prawnych istnieje możliwość uwarunkowanego ustawowo uwolnienia się od odpowiedzialności z tytułu przypadkowej utraty lub uszkodzenia powierzonej rzeczy. I tak, np. utrzymujący zarobkowo hotele lub podobne zakłady są odpowiedzialni za utratę lub uszkodzenie rzeczy wniesionych przez osoby korzystające ze świadczonych przez nie usług, chyba że szkoda wynikła z właściwości rzeczy wniesionej lub wskutek siły wyższej albo że powstała wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby, która mu towarzyszyła, była u niego zatrudniona albo go odwiedzała (art. 846 § 1 k.c.).

Przedsiębiorca składowy odpowiada natomiast za szkodę wynikłą z utraty, ubytku lub uszkodzenia rzeczy w czasie od jej przyjęcia na skład do wydania osobie uprawnionej do odbioru, chyba że udowodni, iż nie mógł zapobiec szkodzie, mimo dołożenia należytej staranności (art. 855 § 1 k.c.).

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.