Doradca Podatnika 21-22/2007 Prawo pracy

Przemysław Gogojewicz
specjalista w zakresie prawa pracy i ubezpieczeń społecznych

Przepisy kodeksu pracy nakładają na każdego pracodawcę obowiązek udzielenia pracownikowi urlopu wychowawczego w celu sprawowania opieki nad dzieckiem, jeżeli pracownik wystąpi z takim wnioskiem. Prawo do urlopu wychowawczego przysługuje na równi kobietom i mężczyznom. Warunkiem uzyskania urlopu wychowawczego jest posiadanie statusu pracownika. Podstawa zatrudnienia nie ma przy tym żadnego znaczenia.

Istotą wprowadzenia do polskiego systemu prawnego instytucji urlopu wychowawczego jest zapewnienie możliwości sprawowania opieki nad dzieckiem w pierwszych latach jego życia. Celem urlopu wychowawczego jest stworzenie pracownikowi korzystnych warunków do sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem w sytuacji trudności z połączeniem obowiązków opiekuńczych z obowiązkami zawodowymi. Oznacza to, że przywilej ten przysługuje tylko pracownikowi (pozostającemu w stosunku pracy) będącemu rodzicem lub opiekunem dziecka. Podstawa nawiązania stosunku pracy nie ma znaczenia.

Udzielenie pracownikowi urlopu wychowawczego powoduje czasowe zawieszenie obowiązku świadczenia pracy przez pracownika, natomiast po stronie pracodawcy obowiązek zatrudniania go. Podstawowym warunkiem uzyskania prawa do urlopu wychowawczego jest wykazanie się przez pracownika przynajmniej sześciomiesięcznym stażem pracy.


Chodzi tu o łączny staż pracy danego pracownika, a nie tylko o zakładowy staż pracy u danego pracodawcy. Osoba ubiegająca się o urlop wychowawczy, a zatrudniona u pracodawcy udzielającego urlopu wychowawczego przez krótszy okres niż sześć miesięcy, musi przedstawić stosowne dokumenty (świadectwa pracy, zaświadczenia) w celu udokumentowania wymaganego stażu. Do sześciomiesięcznego okresu wlicza się wszystkie okresy zatrudnienia, bez względu na występujące przerwy, rodzaj stosunku pracy lub wymiar czasu pracy.


Urlop wychowawczy może zostać udzielony pracownikowi na okres nie dłuższy niż trzy lata, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko czwartego roku życia. Należy również przyjąć, iż w przypadku terminowych umów o pracę (na okres próbny, na czas wykonania określonej pracy, na czas określony) urlop może być udzielony wyłącznie na czas trwania stosunku pracy zgodnie z umową o pracę.


W szczególnych przypadkach, obok urlopu wychowawczego udzielonego na dziecko w wieku do czterech lat, pracownik może skorzystać z urlopu także po przekroczeniu przez dziecko tego wieku. Ten szczególny (jakby nie było - dodatkowy) urlop wychowawczy w wymiarze do trzech lat może on wykorzystać do ukończenia przez dziecko 18 roku życia, jeżeli z powodu stanu zdrowia dziecko wymaga osobistej opieki rodzica.

Stan zdrowia dziecka musi być w takim przypadku potwierdzony orzeczeniem o niepełnosprawności lub o orzeczonym stopniu niepełnosprawności (po ukończeniu 16 roku życia), którego kopię pracownik musi dołączyć do wniosku o udzielenie urlopu. Skorzystanie z tego uprawnienia jest niezależne od tego, czy pracownik wcześniej korzystał z urlopu przewidzianego w art. 186 § 1 kodeksu pracy.


Jak już zostało wspomniane, z urlopu wychowawczego może korzystać zarówno ojciec, jak i matka dziecka, o ile pozostają w stosunku pracy. Ogólną zasadą jest dopuszczalność korzystania z urlopu wychowawczego tylko przez jedno z nich. Jednoczesne korzystanie przez nich z urlopów wychowawczych udzielonych na to samo dziecko jest dopuszczalne tylko przez okres trzech miesięcy.

Pamiętać należy, że nie ma znaczenia, które to będą miesiące. Nie jest więc wymagane, by były to pierwsze miesiące urlopu. Oczywiście łączny okres korzystania przez rodziców z urlopu wychowawczego na to samo dziecko nie może przekroczyć trzech lat. Brak jest jednak takiego ograniczenia w zakresie łącznego czasu przebywania pracowników - rodziców na urlopach wychowawczych, które udzielane są na kolejne dzieci.

Wniosek o udzielenie urlopu

Urlop wychowawczy nie jest przyznawany pracownikowi z mocy prawa, w przypadku urodzenia dziecka. Przysługuje on tylko i wyłącznie na jego pisemny wniosek. Pracodawca jest takim wnioskiem pracownika związany, co oznacza, że nie może on odmówić udzielenia pracownikowi takiego urlopu.

W żadnym przypadku pracodawca nie może udzielić pracownikowi urlopu wychowawczego z własnej inicjatywy, bez jego pisemnego wniosku. Pracownik powinien złożyć wniosek o udzielenie urlopu wychowawczego w terminie nie późniejszym niż dwa tygodnie przed planowanym terminem rozpoczęcia urlopu.



Pracodawca powinien pamiętać, że pracownik zobowiązany jest do określenia we wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego daty jego rozpoczęcia i zakończenia, wskazanie dziecka, na które domaga się udzielenia urlopu, oraz ewentualnie wskazać okres urlopu wychowawczego, który dotychczas został wykorzystany na dane dziecko.

Pracodawca przyjmujący wniosek o udzielenie urlopu wychowawczego musi odebrać od wnioskującego pracownika pisemne oświadczenie drugiego z rodziców dziecka o braku zamiaru korzystania z urlopu w tym samym czasie, jaki został wskazany we wniosku. Oświadczenie to nie jest wymagane w przypadkach ograniczenia lub pozbawiania drugiego z rodziców władzy rodzicielskiej albo zachodzą niedające się usunąć przeszkody do uzyskania takiego oświadczenia. W przypadku chęci łącznego korzystania przez rodziców z urlopu wychowawczego przez okres nie dłuższy niż trzy miesiące, wymagane jest oświadczenie drugiego rodzica o okresie, w jakim zamierza on korzystać z takiego urlopu.

Dodatkowo, w przypadku ubiegania się o urlop związany z opieką nad dzieckiem niepełnosprawnym, pracodawca powinien zażądać od pracownika dołączenia do wniosku orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności dziecka. Pracodawca musi wiedzieć, że pracownikowi przysługuje prawo wycofania wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego w terminie siedmiu dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu wychowawczego. Musi w takim przypadku złożyć pracodawcy odpowiednie pisemne oświadczenie.


Praca lub nauka w czasie urlopu wychowawczego

Pracodawcy muszą wiedzieć, iż pracownicy przebywający na urlopie wychowawczym mają możliwość podjęcia pracy zarobkowej lub innej działalności o charakterze zarobkowym lub niezarobkowym, zarówno u swojego pracodawcy jak i u innego podmiotu, oraz nauki lub szkolenia. Nie ma także żadnego ograniczenia co do umowy, jaką pracownik może zawrzeć z nowym (lub tym samym) pracodawcą - może to być zarówno umowa o pracę, jak i umowa cywilnoprawna.

Jednak podjęta przez pracownika działalność nie może wyłączać możliwości sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Przepisy prawa pracy nie nakładają żadnych dodatkowych warunków. űadne dodatkowe warunki nie mogą być też zamieszczane w układzie zbiorowym pracy lub regulaminie pracy. Także w umowie o pracę nie można ograniczyć prawa pracownika do podjęcia pracy lub innej wskazanej powyżej działalności w czasie urlopu wychowawczego. Takie założenia wynikają z zasady, że postanowienia zawarte w regulaminach pracy lub układach zbiorowych pracy, które są mniej korzystne dla pracownika niż powszechnie obowiązujące przepisy prawa pracy, nie wywołują skutków prawych.

Także postanowienia umowy o pracę, które są mniej korzystne dla pracownika niż powszechnie obowiązujące przepisy prawa, są nieważne i nie wiążą pracownika. Pracodawca, który zawarł z pracownikiem umowę o zakazie konkurencji lub taki zakaz zawarł w umowie o pracę, nadal ma pewność, że pracownik w czasie korzystania z urlopu wychowawczego nie będzie mógł prowadzić działalności lub wykonywać pracy sprzecznej z interesem pracodawcy.





We wszystkich sytuacjach podjęcia przez pracownika pracy lub innej działalności w czasie przebywania na urlopie wychowawczym, to, czy rodzic w dalszym ciągu ma możliwość sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, rozpatrywać należy w konkretnym przypadku, biorąc pod uwagę charakter podjętej pracy, jej wymiar, sytuację osobistą pracownika itd. W przypadku sporu o prawie do urlopu wychowawczego rozstrzyga sąd pracy.

Zakończenie urlopu i powrót do pracy

Po upływie okresu urlopu wychowawczego pracownikowi przysługuje prawo powrotu do pracy. Na pracodawcy ciąży zatem bezwzględny obowiązek dopuszczenia go do tej pracy. Pracodawca powinien dopuścić pracownika do pracy na tym samym stanowisku, które zajmował w momencie przejścia na urlop wychowawczy.

Jeżeli nie jest to możliwe (np. w przypadku likwidacji stanowiska pracy), pracodawca musi zapewnić pracownikowi inne stanowisko, równorzędne z zajmowanym poprzednio lub stanowisko odpowiadające kwalifikacjom zawodowym pracownika. W przypadku gdy i takie rozwiązanie nie jest możliwe, pracodawca może dokonać wypowiedzenia umowy o pracę.


Także wynagrodzenie pracownika powracającego z urlopu wychowawczego powinno wynosić tyle samo, ile przed urlopem. Nie oznacza to jednak, że brać należy pod uwagę wysokość zarobków pracownika przed przejściem na urlop, a jedynie, że pracownikowi przysługuje wynagrodzenie w wysokości przysługującej obecnie na stanowisku, z którego pracownik odszedł na urlop.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.