Doradca Podatnika 23-24/2007 Obrót gospodarczy

Paweł Zaczek
aplikant prokuratorski

W warunkach gospodarki wolnorynkowej nasiliły się zjawiska o charakterze przestępczym, które godzą w pewność obrotu gospodarczego. Spośród nich na szczególną uwagę zasługuje nierzetelne lub niezgodne z prawem prowadzenie lub nieprowadzenie w ogóle dokumentacji działalności.

Wbrew pozorom główną przyczyną kłopotów małych i średnich przedsiębiorstw nie jest wcale bezlitosna konkurencja - coraz częściej przyczyną upadku przedsiębiorstwa jest starcie z niesolidnymi i nieuczciwymi kontrahentami. Dlatego też niezbędne jest uzyskanie jak największej ilości rzetelnych informacji o kontrahencie (forma prawna, kapitał, struktura własności, przedmiot działalności) oraz jego kondycji finansowej (wypłacalność, dyscyplina płatnicza, obecność w rejestrach długów oraz dane bilansowe), które to informacje świadczyć będą o wiarygodności kontrahenta.

Nie mając takich danych, można zaciągnąć niekorzystne zobowiązania oraz wyrządzić firmie poważne szkody. Prowadzenie dokumentacji działalności obejmuje wszelkie czynności prawne oraz faktyczne związane z procesem gospodarowania przedsiębiorcy. Pojęcia "dokumentacja działalności gospodarczej" będziemy używali zgodnie z definicją zawartą w art. 115 § 14 k.k., wedle którego dokumentem będzie każdy przedmiot lub inny zapisany nośnik informacji, z którym jest związane określone prawo albo który ze względu na zawartą w nim treść stanowi dowód prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mającej znaczenie prawne.

Do najczęściej spotykanych form udokumentowania działalności gospodarczej należy prowadzenie ksiąg podatkowych i rachunkowych, kas fiskalnych oraz wszystkich innych wymaganych przez przepisy prawne skatalogowanych i przechowywanych dokumentów.


Nowy kodeks karny spenalizował w art. 303 § 1-3 zachowania polegające na nieprowadzeniu lub nierzetelnym prowadzeniu dokumentacji działalności gospodarczej, które utrudnią ocenę kondycji prawno-finansowej kontrahenta, a tym samym mogą skutkować podejmowaniem niekorzystnych decyzji majątkowych. Dzięki dokumentacji działalności będzie można zasięgnąć informacji dotyczących m.in. wypłacalności, a więc wiarygodności kontrahentów, z którymi przyjdzie nam współpracować. Zminimalizowane zostanie ryzyko podejmowania współpracy z niesolidnymi lub nieuczciwymi kontrahentami.

PRZEDMIOT OCHRONY

Zgodnie z art. 303 k.k. odpowiedzialności karnej będzie podlegał ten, kto wyrządza szkodę majątkową osobie fizycznej, prawnej albo jednostce organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, przez nieprowadzenie dokumentacji działalności gospodarczej albo prowadzenie jej w sposób nierzetelny lub niezgodny z prawdą, w szczególności niszcząc, usuwając, ukrywając, przerabiając lub podrabiając dokumenty dotyczące tej działalności. Przedmiotem ochrony z art. 303 k.k. są interesy majątkowe uczestników obrotu gospodarczego (osób fizycznych, prawnych i nieposiadających osobowości prawnej) w uzyskaniu rzetelnych informacji o stanie działalności gospodarczej ich kontrahentów. Rzetelna informacja jest jednym z warunków pewności obrotu prawnego i gospodarczego.

Podmiot czynu zabronionego

Sprawcą przestępstwa z art. 303 k.k. może być każda osoba (jest to przestępstwo powszechne), na której ciąży obowiązek prowadzenia określonego rodzaju dokumentacji działalności gospodarczej. Źródłem takiego obowiązku może być ustawa, prawomocny wyrok sądowy, decyzja administracyjna, ale także umowa cywilnoprawna zlecająca osobie prowadzenie takiej dokumentacji.


Nie wszystkie podmioty prowadzące działalność gospodarczą muszą dokumentować swoją działalność. Obowiązek prowadzenia dokumentacji przewidują m.in. art. 4 ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz.U. z 2002 r. nr 76, poz. 694) oraz art. 32 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U z 2005 r. nr 8, poz. 60). Przepisy ustawy o rachunkowości dotyczące obowiązkowego prowadzenia ksiąg rachunkowych stosuje się do podmiotów mających siedzibę lub miejsce sprawowania zarządu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej:

1. spółek handlowych (osobowych i kapitałowych, w tym również w organizacji) oraz spółek cywilnych, a także innych osób prawnych, z wyjątkiem Skarbu Państwa i Narodowego Banku Polskiego,
2. osób fizycznych, spółek cywilnych osób fizycznych, spółek jawnych osób fizycznych oraz spółek partnerskich, jeżeli ich przychody netto ze sprzedaży towarów, produktów i operacji finansowych za poprzedni rok obrotowy wyniosły co najmniej równowartość w walucie polskiej 800 000 euro,
3. jednostek organizacyjnych działających na podstawie prawa bankowego, przepisów o obrocie papierami wartościowymi, przepisów o funduszach inwestycyjnych, przepisów o działalności ubezpieczeniowej lub przepisów o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, bez względu na wielkość przychodów,
4. gmin, powiatów, województw i ich związków, a także państwowych, gminnych, powiatowych i wojewódzkich: - jednostek budżetowych, - gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych, - zakładów budżetowych, - funduszy celowych niemających osobowości prawnej,
5. jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej,
6. zagranicznych osób prawnych, zagranicznych jednostek nieposiadających osobowości prawnej oraz zagranicznych osób fizycznych, prowadzących na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej działalność osobiście, przez osobę upoważnioną, przy pomocy pracowników - w odniesieniu do działalności prowadzonej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, bez względu na wielkość przychodów,
7. jednostek, jeżeli otrzymują one na realizację zadań zleconych dotacje lub subwencje z budżetu państwa, budżetów jednostek samorządu terytorialnego lub funduszów celowych - od początku roku obrotowego, w którym dotacje lub subwencje zostały im przyznane¹.

ZNAMIONA OKREŚLAJĄCE CZYNNOŚĆ SPRAWCZĄ

Sprawca przestępstwa stypizowanego w art. 303 k.k. musi swoim działaniem wyrządzić szkodę majątkową, a polegać będzie ono w szczególności na: - nieprowadzeniu dokumentacji działalności gospodarczej w ogóle, - prowadzeniu jej w sposób nierzetelny, - prowadzeniu jej w sposób niezgodny z prawdą. Znamionami uszczegółowiającymi prowadzenie dokumentacji działalności w sposób niezgodny z prawdą są: niszczenie, usuwanie, ukrywanie, przerabianie lub podrabianie dokumentów dotyczących tej działalności.

Znamię nieprowadzenia dokumentacji oznaczać będzie nieprowadzenie jakiejkolwiek dokumentacji lub także prowadzenie jej w sposób niewłaściwy lub niepełny². Nierzetelne prowadzenie dokumentacji oznaczać będzie takie jej prowadzenie, które nie daje prawdziwego i zupełnego obrazu działalności gospodarczej danego podmiotu, jego transakcji, obrotów, długów, wierzytelności itp.³. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 11 września 1930 r. (sygn. akt II 1K 616/30, Zbiór Orzeczeń SN z 1931 r., z. 5, poz. 147) "(...) świadome niezaksięgowanie transakcji stanowi przejaw nierzetelnego prowadzenia księg". Znamię prowadzenia dokumentacji niezgodnie z prawdą interpretuje się jako zamieszczenie w tej dokumentacji zapisów i treści, które są nieprawdziwe.

Niszczeniem dokumentu będziemy nazywać takie oddziaływanie na przedmiot będący nośnikiem informacji, iż jej odtworzenie lub odczytanie staje się utrudnione lub niemożliwe; będą to działania polegające na zniszczeniu powłoki materialnej dokumentu (np. podarcie) lub pozbawieniu znaczenia niektórych oznaczeń i słów (np. przez skreślenie). Usuwaniem lub ukryciem dokumentu będzie uniemożliwienie zapoznania się z nim przez osoby uprawnione przy zachowaniu istoty dokumentu.

Czasową niemożność zapoznania się z danymi zawartymi w pamięci komputera, np. na skutek wprowadzenia wirusa komputerowego lub innego programu uniemożliwiającego zapoznanie się z dokumentem, można uznać za ukrycie dokumentu lub inne nierzetelne prowadzenie dokumentacji⁴. Podrobienie lub przerobienie dokumentu to sporządzenie przedmiotu - pisma lub druku, które mają imitować dokument autentyczny. Podrobienie może polegać na dopisaniu w dokumencie treści, której autentyczny dokument nie zawiera. Podrobieniem będzie też podpisanie autentycznego dokumentu cudzym nazwiskiem, chociażby za zgodą osoby zainteresowanej.

W wyniku działania sprawcy nie powstaje jednak autentyczny dokument. Przerobienie dokumentu polega na bezprawnym dokonaniu przekształceń w autentycznym dokumencie, przez nadanie mu innej treści lub znaczenia (np. dopisanie daty lub liczb). Czyn ten stanowić będzie zamach na prawdziwość dokumentu.

SKUTEK W POSTACI SZKODY MAJĄTKOWEJ

Dla bytu przestępstwa z art. 303 § 1 k.k. konieczne jest wyrządzenie szkody majątkowej (będzie to więc przestępstwo mające charakter materialny). Karalność przestępstwa uzależniona jest od wystąpienia szkody majątkowej, która obejmie damnum emergens - czyli rzeczywistą szkodę, jaka została wyrządzona danemu podmiotowi prawa wskutek zdarzenia, z którym związana jest czyjaś odpowiedzialność (przestępstwo), jak również lucrum cessans - utratę zysku: to korzyści, jakich spodziewał się podmiot, ale których nie osiągnął, dlatego że ktoś wyrządził mu szkodę uniemożliwiającą osiągnięcie korzyści. Przestępstwo jest dokonane z chwilą nastąpienia szkody powiązanej przyczynowo z zachowaniem sprawcy5.

TYPY PRZESTĘPSTWA NIERZETELNEJ DOKUMENTACJI

Przestępstwo z art. 303 § 1 k.k. będzie typu kwalifikowanego, jeśli sprawca nierzetelnego prowadzenia dokumentacji działalności gospodarczej wyrządzi "znaczną szkodę majątkową" (art. 303 § 2, typ kwalifikowany ze względu na następstwa). Znaczną szkodą majątkową będzie zgodnie z art. 115 § 5 i 7 k.k. taka, której wartość w chwili popełnienia czynu zabronionego przekracza dwustukrotną wysokość najniższego miesięcznego wynagrodzenia.


W art. 303 § 3 k.k. określono typ uprzywilejowany omawianego przestępstwa, nazywając go "wypadkiem mniejszej wagi". Dla oceny tego znamienia istotne znaczenie będą miały okoliczności związane z przedmiotem ochrony i stroną przedmiotową przestępstwa, a więc przede wszystkim wysokość wyrządzonej szkody, sposób i okoliczności popełnienia przestępstwa. Do takich okoliczności nie należą właściwości osobiste sprawcy ani jego zachowanie po popełnieniu przestępstwa6.

STRONA PODMIOTOWA, ZAGROŻENIE KARĄ ORAZ TRYB ŚCIĄGANIA

Strona podmiotowa przestępstwa z art. 303 k.k. obejmuje obie postaci umyślności, zarówno z zamiarem bezpośrednim, jak i ewentualnym. Przestępstwo z art. 303 § 1 k.k., jako podstawowy typ przestępstwa nierzetelnego prowadzenia dokumentacji działalności gospodarczej, jest występkiem zagrożonym karą pozbawienia wolności od miesiąca do lat 3. Typ kwalifikowany z art. 303 § 2 k.k., w którym sprawca wyrządza swoim zachowaniem znaczną szkodę majątkową, jest występkiem zagrożonym karą pozbawienia wolności od trzech miesięcy do pięciu lat.

W wypadku czynu mniejszej wagi, zgodnie z art. 303 § 3 k.k., sprawca przestępstwa podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Ściganie tych przestępstw odbywa się na wniosek pokrzywdzonej osoby lub instytucji. Jeżeli pokrzywdzonym nie jest Skarb Państwa, ściganie przestępstwa określonego w art. 303 § 1-3 k.k. następuje na wniosek pokrzywdzonego (art. 303 § 4 k.k.).

---

1. Art. 2 ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz.U. z 2002 r. nr 76, poz. 694).J. Skorupka, Prawo karne gospodarcze, 2005 r., str. 106.
2. S. Pawela, Przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu, Warszawa, str. 55.
3. A. Zoll, G. Bogdan, K. Buchała, Z. Ćwiąkalski, M. Dąbrowska-Kardas, P. Kardas, J. Majewski, M. Rodzynkiewicz, M. Szewczyk, W. Wróbel, Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz do art. 278-363, tom III, Zakamycze 1999.
4. Oktawia Górniok, Prawo karne gospodarcze, t. 10, Warszawa 2003 r., str. 116. 6 S. Pawela, Przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu, Warszawa, str. 55.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.