Doradca Podatnika 23-24/2007 Prawo w obronie przedsiębiorcy

Regina Drabik
prawnik,
absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

Do mediacji jako do sposobu rozwiązania konfliktu czy sporu zauważa się pewną niechęć zarówno ze strony podatników, jak i organów podatkowych. Być może jedną z przyczyn jest niewiedza o samej mediacji lub przekonanie uczestnika o stronniczości mediatora.

Postępowanie mediacyjne ma na celu ugodowe zakończenie sporu, jaki powstał między dwiema stronami, w tym przypadku podatnikiem a organem podatkowym. Jednak sama mediacja staje się zaprzeczeniem twierdzenia o prymacie organów podatkowych, ponieważ w postępowaniu tym zarówno podatnik, jak i organ podatkowy stają się równoprawnymi podmiotami o takich samych prawach, dążącymi do wypracowania satysfakcjonującego je rozwiązania w tym dobrowolnym postępowaniu.

Mediacja w postępowaniu sądowoadministracyjnym

Sam zwrot "mediacja" oznacza proces pośredniczenia mediatora w sporze, mającego doprowadzić do porozumienia. Ustawodawca uregulował kwestię mediacji m.in. w celu przyspieszenia rozpatrywania spraw przez sądownictwo administracyjne (art. 115-118 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Podjęcie postępowania mediacyjnego może nastąpić zarówno na wniosek (czy to podatnika-skarżącego, czy organu podatkowego), jak i z urzędu poprzez inicjatywę sądu.


Kto składa wniosek

Wniosek jednej ze stron (złożony do sądu w dwóch egzemplarzach, przed wyznaczeniem rozprawy) oznacza, że jest ona skłonna zawrzeć porozumienie z drugą stroną, z kolei sąd przesyła jeden egzemplarz stronie przeciwnej. Zazwyczaj w postępowaniu sądowoadministracyjnym wniosek taki składa podatnik, który chce w sposób najbardziej korzystny dla siebie porozumieć się z organem podatkowym.

Należy tu zadać pytanie, czy organ podatkowy powinien z własnej inicjatywy występować z takim wnioskiem? Przecież obowiązkiem organów jest przestrzeganie obowiązującego prawa w zakresie procesów związanych z gospodarką finansową i gromadzeniem środków publicznych, a więc uzyskiwaniem dochodów z tytułu opłat i podatków. Biorąc więc pod uwagę funkcję, jaką spełniają organy podatkowe w zakresie dochodów, nie mogą one "układać" się z podatnikami w celu zmniejszenia wpływów budżetowych np. poprzez umarzanie podatków.

Byłoby to sprzeczne z zasadą równości prawa wobec podmiotów, jak też z celami, jakie przyświecają organom. W tym więc względzie działanie organów, które występują z wnioskiem o postępowanie mediacyjne, należy uznać za niewłaściwe.

Przebieg i cel mediacji

Celem postępowania mediacyjnego jest wyjaśnienie i rozważenie okoliczności zarówno faktycznych, jak i prawnych sprawy oraz przyjęcie przez strony ustaleń co do sposobu jej załatwienia w granicach obowiązującego prawa. Każde natomiast postępowanie odbywa się z udziałem stron, co jest istotne, biorąc pod uwagę cel mediacji, a więc dojście do konsensusu. W postępowaniu tym bierze udział mediator jako osoba bezstronna i niezależna, którą w przypadku postępowań podatkowych jest obligatoryjnie sędzia lub referendarz sądowy.

Trzeba teraz zadać kolejne pytanie, czy sędzia (lub referendarz sądowy), a więc osoba mimo że bezstronna, ale nadal związana z aparatem sądowniczym, okaże się rzeczywiście - w ocenie uczestników postępowania - bezstronny, czy raczej strony (lub strona) odczują to subiektywnie, uważając, że osoba taka może bardziej przychylać się do stanowiska organów.

Owszem, mediatorem w sprawach podatkowych powinna być osoba posiadająca wiedzę merytoryczną w kwestii przedmiotu mediacji (np. w przypadku mediacji związanej z podatkiem dochodowym od osób prawnych winna to być osoba biegła w sprawach dotyczących opodatkowania osób prawnych), niemniej należy się zastanowić, czy powinna się ona wywodzić z pracowników sądowych, czy być może powinna to być osoba niezwiązana z aparatem wymiaru sprawiedliwości. Z drugiej strony osoba z zewnątrz, np. mediator niebędący sędzią, może organom podatkowym wydawać się osobą o nastawieniu subiektywnym.

Chyba ustawodawca, przyjmując jako mediatora sędziego czy referendarza sądowego, postawił na kwalifikacje merytoryczne jako zasadnicze w kwestii pośredniczenia w sporze.


Postępowanie składa się zazwyczaj z paru sesji mediacyjnych, z których mediator sporządza protokół. Biorąc pod uwagę wszelkie czynniki, a zwłaszcza bezstronność, wydaje się, że sesje nie mogą się odbywać w salach sądowych - co wiąże się u większości podatników z ogromnym stresem, lecz poza sądem, w miejscu całkowicie neutralnym zarówno dla podatnika, jak i dla organu podatkowego. Ustawodawca w przypadku spraw podatkowych nie określił, jak długo może trwać postępowanie mediacyjne, niemniej można uznać, że powinno trwać do 30 dni (podobnie jak w sprawach karnych czy cywilnych).

Wynik mediacji

Efektem pracy mediatora jest ugoda, natomiast organ uchyla lub zmienia zaskarżony akt albo wykonuje lub podejmuje inną czynność stosownie do okoliczności sprawy w zakresie swojej właściwości i kompetencji. Nie każda mediacja może się jednak skończyć pozytywnie, ponieważ w razie niedojścia do porozumienia sprawa podlega rozpoznaniu przez sąd.

Oczywiście można wnieść skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia aktu albo wykonania lub podjęcia czynności. Skarga jest wtedy rozpatrywana przez sąd łącznie ze skargą wniesioną w sprawie na akt lub czynność, w której przeprowadzono postępowanie mediacyjne. Do mediacji jako do sposobu rozwiązania konfliktu czy sporu zauważa się pewną niechęć zarówno ze strony podatników, jak i organów podatkowych. Być może jedną z przyczyn jest niewiedza o samej mediacji lub przekonanie uczestnika o stronniczości mediatora.

Czas pokaże, czy instytucja mediacji w postępowaniu podatkowym sprawdzi się i będzie stosowana. Jednak należałoby przyjąć, że skoro celem działania organów podatkowych nie jest zawieranie porozumień czy ugód w zakresie podatków, będzie miała zastosowanie raczej sporadycznie.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.