Doradca Podatnika 23-24/2007 Ubezpieczenia

Przemysław Gogojewicz
specjalista ds. ubezpieczeń społecznych

Indywidualne sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych dotyczące w szczególności zgłaszania do ubezpieczeń, przebiegu ubezpieczeń, ustalania wymiaru składek i ich poboru, umarzania należności z tytułu składek, ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz wymiaru świadczeń z ubezpieczeń społecznych rozstrzygane są przez ZUS w drodze decyzji administracyjnych. Od niekorzystnego rozstrzygnięcia stronie przysługuje prawo odwołania się od decyzji ZUS do właściwego sądu.

Niejednokrotnie zdarza się, że obawa przed zbyt skomplikowanym i długim postępowaniem sądowym powoduje, że osoby, w stosunku do których ZUS lub inny organ z zakresu ubezpieczeń społecznych wydał niekorzystną dla nich decyzję, powstrzymują się od wniesienia od niej odwołania do właściwego sądu. Bywa również i tak, że osoby występujące z wnioskiem do ZUS nie wiedzą, w jaki sposób dochodzić swoich roszczeń i bronić swoich praw w przypadku, gdy nie mogą wyegzekwować wydania decyzji w danej sprawie czy podjęcia innego działania przez organ rentowy.

W niniejszym artykule wskazane zostaną najważniejsze, a zarazem najbardziej praktyczne regulacje składające się na te elementy postępowania, które każdemu zainteresowanemu pozwolą zaskarżyć niekorzystne dla niego rozstrzygnięcie organu ubezpieczeniowego.

W jakiej sprawie i do jakiego sądu można odwołać się od decyzji ZUS

Postępowanie przed sądem w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych należy do tzw. postępowań odrębnych, które uregulowane zostały w przepisach kodeksu postępowania cywilnego. Oznacza to tylko tyle, że w takich sprawach stosuje się przepisy ogólne dotyczące postępowania w sprawach cywilnych, z pewnymi modyfikacjami wynikającymi właśnie z charakteru takiego postępowania. Pod pojęciem spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych należy rozumieć te sprawy, które spełniają dwa niezbędne warunki:

• wniesione zostało odwołanie od decyzji organu ubezpieczeniowego,
• dotyczą one ubezpieczeń społecznych, rent i emerytur, innych świadczeń, których wypłata należy do właściwości ZUS, a także innych świadczeń o tym charakterze (np. odszkodowań w związku ze służbą wojskową lub służbą w Policji), wypłacanych przez inne właściwe organy.

Zasadą jest, że sądem właściwym do rozstrzygania spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych jest sąd okręgowy (wydział pracy i ubezpieczeń społecznych), w którego okręgu strona odwołująca się ma miejsce zamieszkania. Sądem drugiej instancji jest natomiast sąd apelacyjny. Przepisy regulujące to postępowanie zastrzegły kilka kategorii spraw, dla których rozstrzygania właściwe są sądy rejonowe właściwe ze względu na miejsce zamieszkania odwołującego się. Sądem drugiej instancji będzie w tych przypadkach sąd okręgowy. Sprawy zastrzeżone do właściwości sądów rejonowych z zakresu ubezpieczeń społecznych to sprawy o:

• zasiłek chorobowy, wyrównawczy, opiekuńczy, macierzyński, porodowy, pogrzebowy;
• świadczenie rehabilitacyjne;
• odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, wypadku w drodze do pracy lub z pracy, wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, wypadku lub choroby pozostającej w związku z czynną służbą wojskową albo służbą w Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i innych służb mundurowych;
• ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności;
• świadczenie z tytułu nieistniejącego już funduszu alimentacyjnego.

W przypadkach, w których nie jest możliwe określenie właściwości sądu, oraz w sprawach, w których świadczenia wypłacane są przez jednostkę ZUS wskazaną przez Prezesa ZUS - właściwy jest sąd, w którego okręgu mieści się siedziba organu rentowego. Jest to jednak wyjątek od ogólnej zasady wskazanej powyżej i bardzo rzadko ma zastosowanie. Trzeba także pamiętać o możliwości przekazania przez właściwy sąd rozpoznania sprawy innemu sądowi równorzędnemu na zgodny wniosek stron, jeśli przemawiają za tym względy celowościowe. Taka decyzja należy tylko do gestii sądu, a my możemy tylko złożyć wniosek o takie przekazanie.

Odwołanie od decyzji ZUS

Każdy ubezpieczony ma prawo odwołać się od decyzji organu rentowego w terminie 30 dni od daty jej doręczenia. Odwołanie, sporządzone na piśmie lub zgłoszone ustnie do protokołu, należy wnieść do organu, który wydał zaskarżoną decyzję. Inna procedura obowiązuje w przypadku decyzji przyznających świadczenie w drodze wyjątku oraz decyzji odmawiających przyznania takiego świadczenia, a także decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, od których odwołanie nie przysługuje.

Od decyzji tych stronie przysługuje natomiast prawo do wniesienia wniosku do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w kodeksie postępowania administracyjnego. Od decyzji wydanej przez Prezesa ZUS stronie będzie przysługiwało prawo wniesienia skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Organ rentowy, do którego złożono odwołanie, posiada tzw. prawo autokontroli, co oznacza, że może on sam, we własnym zakresie zmienić wydaną przez siebie decyzję, zgodnie z żądaniem przedstawionym w odwołaniu. W innym przypadku organ przesyła nasze odwołanie wraz z aktami sprawy i swoimi wyjaśnieniami do właściwego sądu. Niezbędnymi elementami każdego odwołania są:

• oznaczenie zaskarżonej decyzji (w przypadkach odwołań na bezczynność - wskazanie złożonego wniosku),
• określenie i zwięzłe uzasadnienie zarzutów stawianych rozstrzygnięciu oraz
• podpis składającego odwołanie lub jego pełnomocnika.

W przypadku przekroczenia terminu do wniesienia odwołania, sąd odrzuca odwołanie. Możliwa jest jednak sytuacja, że sąd rozpozna spóźnione odwołanie w przypadku, gdy uchybienie terminu do jego złożenia nie jest duże i nastąpiło z przyczyn niezależnych od skarżącego.

Postępowanie przed sądem

Stronami postępowania sądowego są:

• ubezpieczony (np. występujący o ustalenie prawa do emerytury)
• inna osoba, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja (np. osoba pobierająca rentę z tytułu niezdolności do pracy, której wstrzymano wypłatę renty, na skutek badania kontrolnego uznającego ją za zdolną do pracy)
• organ rentowy
• zainteresowany (czyli osoba, której prawa i obowiązki zależą od rozstrzygnięcia w sprawie).

Pamiętać należy, że stroną postępowania mogą być także organizacje społeczne, które wszczynają postępowanie na rzecz ubezpieczonego. Do tej grupy podmiotów można zaliczyć m.in.: związki zawodowe, organizacje zrzeszające emerytów, rencistów i inwalidów, organizacje zrzeszające osoby niepełnosprawne, organizacje młodzieżowe i inne.

Pełny katalog takich organizacji wyliczony został w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości w sprawie określenia wykazu organizacji społecznych uprawnionych do działania przed sądem w imieniu lub na rzecz obywateli. Duże znaczenie dla powszechności i dostępności drogi sądowej w dochodzeniu swoich roszczeń w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych ma fakt, że ubezpieczony jest zwolniony z ponoszenia opłat sądowych. Wydatki związane z czynnościami podejmowanymi w toku postępowania ponoszone są przez Skarb Państwa.


Osobiste stawiennictwo strony na rozprawie nie jest obowiązkowe, jednakże sąd może je zarządzić np. w celu przesłuchania, wyjaśnienia konkretnych okoliczności.


W przeciwieństwie jednak do innych postępowań, sąd nie może zarządzić przymusowego sprowadzenia strony na rozprawę. Jedyną sankcją pozostającą we władaniu sądu jest możliwość nakładania grzywny na niestawiającego się. W trakcie postępowania sądowego może być przeprowadzanych szereg dowodów. Do podstawowych środków dowodowych zaliczamy:

• opinia biegłych sądowych (w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych mają one zazwyczaj kluczowe znaczenie);
• zeznania świadków;
• przesłuchania stron;
• dowody z dokumentów;
• oględziny.

Rozstrzygnięcie odwołania przez sąd

Merytoryczne rozpoznanie odwołania odbywa się na rozprawie. Sąd może uwzględnić wniesione przez stronę odwołanie. W takich przypadkach dokonuje zmiany zaskarżonej decyzji w całości lub części i orzeka co do istoty sprawy. W przypadkach gdy odwołanie dotyczyło bezczynności organu, sąd może po zapoznaniu się ze sprawą wyznaczyć organowi odpowiedni termin do wydania decyzji, zawiadamiając o tym fakcie organ nad nim nadrzędny lub orzec co do istoty sprawy.

W przypadku gdy brak jest podstaw do uwzględnienia odwołania, sąd oddala odwołanie. Bardzo charakterystyczne dla postępowań z zakresu ubezpieczeń społecznych jest to, że niedopuszczalne jest zawarcie ugody, co wydaje się zrozumiałe ze względu na charakter spraw i przeciwstawne interesy stron. Bardzo ważnym krokiem (ale nie niezbędnym) w przypadku niekorzystnego dla nas rozstrzygnięcia jest złożenie wniosku o uzasadnienie wyroku. Termin na złożenie takiego wniosku wynosi tydzień od dnia ogłoszenia sentencji wyroku. Wniosek ten powinien być złożony na piśmie lub ustnie do protokołu.

Oczywiście w przypadku uchybienia tego terminu, możemy ubiegać się o jego przywrócenie. Na odmowę sporządzenia uzasadnienia przysługuje zażalenie.

Apelacja od wyroku sądu i instancji

Apelację od wyroku sądu I instancji wnosi się w ciągu dwóch tygodni od dnia doręczenia stronie wyroku wraz z uzasadnieniem. W przypadku gdy apelujący nie składał wniosku o sporządzenie uzasadnienia, termin do złożenia apelacji biegnie od dnia, w którym upłynął termin na żądanie sporządzenia uzasadnienia. Trzeba zaznaczyć, że termin do wniesienia apelacji jest terminem ustawowym, którego nie można skrócić lub przedłużyć. Na zasadach ogólnych termin ten może zostać przywrócony.

Apelację wnosi się za pośrednictwem sądu, który wydał zaskarżony wyrok, jednakże złożenie apelacji bezpośrednio do sądu II instancji będzie skuteczne, jeśli zostało dokonane we wskazanym wyżej terminie. Apelacja powinna być sporządzona na piśmie. Bardzo dużym ułatwieniem jest możliwość wniesienia apelacji w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych ustnie do protokołu, jednakże dotyczy to tylko strony, która nie jest reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika.

W apelacji należy podnieść zarzuty, które zdaniem skarżącego wpłynęły na niekorzystne dla niego rozstrzygnięcie. Skarżący powinien wskazać, czy żąda uchylenia czy zmiany wyroku i w jakim zakresie. Ponadto apelacja powinna czynić zadość wymaganiom stawianym jej w ogólnych przepisach dotyczących postępowania odwoławczego. Sąd II instancji może utrzymać w mocy wyrok sądu I instancji lub może uchylić wyrok sądu I instancji i poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania nawet bezpośrednio do właściwego organu.

Skarga kasacyjna

Ostatnią szansą na uchylenie niekorzystnej dla strony decyzji ZUS lub innego podmiotu w zakresie ubezpieczeń społecznych jest skarga kasacyjna. Trzeba pamiętać, że dopuszczalność wniesienia skargi kasacyjnej jest bardzo ograniczona, a oprzeć ją można na podstawie:

• naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
• naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Skargę kasacyjną wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok, w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia stronie skarżącej orzeczenia wraz z uzasadnieniem.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.