Doradca Podatnika 25-26/2007 Obrót gospodarczy

Paweł Zaczek
Autor jest aplikantem prokuratorskim

Przestępstwo prania brudnych pieniędzy staje się poważnym problemem polskiego gospodarczego wymagającym przeciwdziałania. Wraz ze zmianą gospodarki na gospodarkę wolnorynkową - związanym z nią przepływem towarów, usług i osób, rozwojem sektora bankowego i finansowego, pojawiły się nowe zjawiska kryminogenne, a przez to również nowe formy przestępczości.

Wraz z postępem społeczno-ekonomicznym nasiliły się zjawiska o charakterze przestępczym, mające źródło nierzadko w działalności zorganizowanych grup, które legalizują swoje dochody uzyskane z działalności przestępczej (oszustwa finansowe i podatkowe, handel narkotykami, bronią czy prostytucja). W centrum zainteresowania przestępców znalazły się instytucje, które ze względu na charakter swojej działalności mają do czynienia ze znacznymi ilościami pieniędzy w formie gotówki, a więc banki i inne instytucje finansowe.

Pranie brudnych pieniędzy to proceder obejmujący wszelkiego rodzaju operacje mające na celu wprowadzenie do legalnego obrotu pieniędzy, które pochodzą z nielegalnych źródeł. Jest to działanie, za pomocą którego ukrywa się istnienie i nielegalne użytkowanie dochodów, nadając im pozory legalności. Międzynarodowe pranie brudnych pieniędzy (na większą skalę) ułatwiają skomplikowane operacje finansowe, które z powodu ciągłego postępu informatycznego w sektorach finansowo-bankowych stają się obecnie niemal nie do wykrycia.

W polskim prawie karnym przestępstwo prania brudnych pieniędzy pojawiło się stosunkowo późno. Penalizację tego przestępstwa wprowadził art. 5 ustawy z 12 października 1994 r. o ochronie obrotu gospodarczego i zmianie niektórych przepisów prawa karnego (Dz.U. nr 126, poz. 615), który znalazł następnie swoje uregulowanie w przepisie art. 299 § 1-8 kodeksu karnego z 1997 r., w rozdziale dotyczącym przestępstw gospodarczych. Miało to służyć ochronie prawidłowości obrotu gospodarczego. Wprowadzenie do obrotu środków pochodzących z popełnionych przestępstw oraz koncentracja wielkich kwot pieniędzy pochodzących z przestępczości może zagrażać gospodarce i stabilności instytucji państwa.

KTO MOŻE PRAĆ BRUDNE PIENIĄDZE

Odpowiedzialności karnej zgodnie z art. 299 § 1 k.k. podlega ten, kto środki płatnicze, papiery wartościowe lub inne wartości dewizowe, prawa majątkowe albo mienie ruchome lub nieruchome, pochodzące z korzyści związanych z popełnieniem czynu zabronionego, przyjmuje, przekazuje lub wywozi za granicę, przyczynia się do przenoszenia ich własności lub posiadania albo podejmuje inne czynności, które mogą udaremnić lub znacznie utrudnić stwierdzenie ich przestępnego pochodzenia lub miejsca umieszczenia.


Przestępstwo to może być popełnione tylko umyślnie, zarówno w zamiarze bezpośrednim, jak i ewentualnym. Sprawca musi obejmować zamiarem wszystkie znamiona przestępstwa z art. 299 § k.k. - mieć świadomość bezprawności czynu. Sprawca musi również zdawać sobie sprawę, że przestępstwo to było popełnione co najmniej przez dwie osoby. O ile poprzednio brudne pieniądze jako przedmiot przestępstwa określonego w art. 299 k.k. mogły pochodzić wyłącznie z przestępczości zorganizowanej, a więc wyższej organizacyjnie formy działalności przestępczej, o tyle obecnie wystarczy, iż pochodzą one z przestępstwa popełnionego co najmniej przez dwie inne osoby. Tym samym może to być przestępstwo jednorazowe tych osób, działających w zwykłym współsprawstwie. (Z. Ćwiąkalski, Prokuratura i Prawo nr 2001/12/7).

PRZEDMIOT CZYNNOŚCI KARNYCH

Przedmiotami czynności wykonawczych, czyli tak zwanymi brudnymi pieniędzmi, mogą być właściwie wszystkie składniki majątkowe, które obejmują w szczególności:

• środki płatnicze - znaki pieniężne (monety, banknoty) będące w obrocie krajowym i międzynarodowym;
  
• papiery wartościowe - akcje, obligacje, świadectwa udziałowe, certyfikaty, czeki;
• wartości dewizowe - waluty obce, zagraniczne papiery wartościowe oraz dewizowe złoto i platyna;
• mienie ruchome i nieruchome - rzeczy i przedmioty ruchome (w znaczeniu art. 115 § 9 k.k.) albo nieruchomości (w znaczeniu art. 46 k.c.);
• prawa majątkowe - prawa rzeczowe, wierzytelności, wszelkie prawa majątkowe na rzeczach. Charakter brudnych pieniędzy mają także wartości majątkowe określone w art. 299 § 1 k.k., uzyskane za przedmioty pochodzące bezpośrednio z przestępstwa, jako pożytki prawne, np. opłata za ich używanie lub odsetki (oprocentowanie w banku pieniędzy pochodzących z handlu bronią).

PODMIOT PRZEST˘PSTWA Z ART. 299 § 2 K.K.

Osobą, która może popełnić przestępstwo, a zatem podmiotem przestępstwa określonego w art. 299 § 2 k.k., może być jedynie pracownik banku, instytucji finansowej lub kredytowej albo innego podmiotu, na którym z mocy przepisów prawa ciąży obowiązek rejestracji transakcji i osób dokonujących transakcji, przyjmujący w gotówce, wbrew przepisom, pieniądze lub inne wartości dewizowe, dokonujący ich transferu lub konwersji albo przyjmujący je w innych okolicznościach wzbudzających uzasadnione podejrzenie, że stanowią one przedmiot czynu określonego w art. 299 § 1 k.k., albo świadczący inne usługi mające ukryć ich przestępne pochodzenie lub usługi chroniące przed zajęciem.


Zachowanie się sprawcy przestępstwa spenalizowanego w art. 299 § 2 k.k. może polegać na: l przyjmowaniu w gotówce, wbrew przepisom, pieniędzy lub innych wartości dewizowych; l transferze lub konwersji tych środków; l przyjmowaniu ich w innych okolicznościach wzbudzających uzasadnione podejrzenie, że pochodzą z przestępstwa; l świadczeniu usług mających ukryć ich przestępne pochodzenie; l świadczeniu innych usług mających zabezpieczyć je przed zajęciem.

ZANIECHANIE PRZECIWDZIAŁANIA PROCEDEROWI PRAnIA BRUDNYCH PIENIĘDZY

Zachowanie sprawcy przestępstwa spenalizowanego w art. 299 § 3 k.k. polega na przestępstwie z zaniechania, które może popełnić tylko pracownik odpowiedzialny w banku, instytucji finansowej lub kredytowej za brak niezwłocznego poinformowania zarządu lub organu nadzoru finansowego o przeprowadzeniu operacji finansowej, mimo że okoliczności jej przeprowadzenia wzbudzały uzasadnione podejrzenie pochodzenia jej przedmiotów z przestępstwa. Przestępstwo z art. 299 § 4 k.k. może być popełnione przez osobę zajmującą stanowisko wyższego szczebla (kierownicze), polegające na nadzorze w danej instytucji, która jest odpowiedzialna za wyznaczenie uprawnionego do przyjmowania informacji o podejrzanych operacjach finansowych lub udzielania ich osobie uprawnionej. Działalność takiej osoby polega na braku działania, czyli zaniechaniu przeciwdziałania procederowi prania brudnych pieniędzy.

SUROWSZA ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA

Przestępstwo prania brudnych pieniędzy z art. 299 § 1 i 2 k.k. jest występkiem zagrożonym karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat, a za przestępstwo z art. 299 § 3 i 4 k.k. ustawodawca przewidział karę pozbawienia wolności od 1 miesiąca do 3 lat. Jeżeli sprawca dopuszcza się przestępstwa prania brudnych pieniędzy, czynu z art. 299 § 1 lub 2 k.k., i dodatkowo działa w porozumieniu z innymi osobami, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

Tej samej karze podlegać będzie sprawca, jeżeli dopuszczając się ww. czynu, osiąga znaczną korzyść majątkową. Będzie to zatem typ przestępstwa kwalifikowanego, za które sprawcy będą ponosić surowszą odpowiedzialność karną. W razie skazania za przestępstwo prania brudnych pieniędzy określone w art. 299 § 1 i 2 k.k. sąd orzeka obligatoryjnie przepadek przedmiotów pochodzących bezpośrednio albo pośrednio z przestępstwa, a także wszelkich korzyści z tego przestępstwa lub ich równowartości, chociażby nie stanowiły one własności sprawcy.


Przepadku nie orzeka się w całości lub w części, jeżeli przedmiot, korzyść bądź jej równowartość podlega zwrotowi pokrzywdzonemu lub innemu podmiotowi (art. 299 § 6 i 7 k.k).


ZWALCZANIE PROCEDERU PRANIA BRUDNYCH PIENIĘDZY

Kodeks karny z 1997 r. nie jest jedynym narzędziem walki z przestępczością gospodarczą. Polski ustawodawca wzorem zaleceń Dyrektywy Rady Wspólnot Europejskich nr 91/308 z 10 czerwca 1991 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do celów prania pieniędzy uchwalił 16 listopada 2000 r. ustawę o przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz o przeciwdziałaniu finansowaniu terroryzmu.

Założeniem ustawodawcy w przypadku konstruowania tej ustawy było stworzenie kompleksowego systemu prawnoorganizacyjnego, nastawionego na zapobieganie wprowadzaniu do obrotu i legalizacji dochodów pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz na wczesne wykrywanie przestępstwa prania pieniędzy, spenalizowanego przez art. 299 k.k.


Ustawa określa zasady oraz tryb przeciwdziałania wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł, przeciwdziałania finansowaniu terroryzmu oraz obowiązki podmiotów uczestniczących w obrocie finansowym w zakresie gromadzenia i przekazywania informacji.

Wnioski
Nowe warunki gospodarcze zmuszają organa ścigania do baczniejszego zwracania uwagi na transakcje, w których można wyprać brudne pieniądze, a takich możliwości rynek stwarza obecnie coraz więcej, chociażby poprzez: zawieranie umów handlowych na kwoty, które znacznie przekraczają cenę rynkową, fikcyjne kary i odszkodowania pomiędzy kontrahentami, obroty udziałami i akcjami pomiędzy spółkami prawa handlowego, fikcyjne finansowanie prac badawczo-rozwojowych, doradztwo czy konsulting.

Pomimo regulacji zawartych w kodeksie karnym i ustawie o przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł system bankowy wciąż jest najatrakcyjniejszym kanałem prania brudnych pieniędzy.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.