Doradca Podatnika 25-26/2007 Rachunkowość

Sławomir Dziudzik
doradca podatkowy

Umowa barteru jest swego rodzaju umową zamiany - transakcją o charakterze niepieniężnym. Pomimo że barter nie wymaga zaangażowania przez podatnika żadnych własnych środków pieniężnych, należy go jednak odpowiednio zaewidencjonować w księdze przychodów i rozchodów. Barter jest jednym z ciekawszych zdarzeń gospodarczych ewidencjonowanych w podatkowej księdze przychodów i rozchodów (dalej: PKPiR). Charakterystyczną cechą umowy barterowej jest istnienie wyłącznie dwóch stron transakcji. Obie strony występują zarówno w roli sprzedającego, jak i kupującego, obie strony są też względem siebie jednocześnie dłużnikiem i wierzycielem.

Każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej wartości, oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Barter jest swego rodzaju umową zamiany, transakcją o charakterze niepieniężnym. Równoważącą się wartościowo wymianą towaru na towar, usługi na usługę, towaru na usługę czy też usługi na towar.

Barter nie wymaga ponoszenia żadnych kosztów związanych z dokonywaniem zapłaty (koszty realizacji czeku, koszty dokonania przelewu itp.). Opisując transakcję barteru, należy zwrócić szczególną uwagę na użyte określenie "równoważąca się wartościowo". Oznacza to, że w przypadku, gdy wartości zamienianych dóbr różnić się będą choćby o 1 grosz, nie będzie mowy o barterze, lecz o kompensacie wzajemnych wierzytelności i umownych potrąceniach, o których mowa w art. 498-505 kodeksu cywilnego.

Barter jest transakcją o charakterze bezgotówkowym, a w jej wyniku dochodzi do wymiany dóbr o tej samej wartości. Istotne jest również to, że skoro w umowach barterowych wzajemne należności rozlicza się poprzez wymianę towarów bez angażowania pieniędzy, to nie może być mowy o różnicach kursowych (w odróżnieniu od przypadku potrącenia wzajemnych wierzytelności).


Przedsiębiorcy biorący udział w transakcji barteru często zadają sobie pytanie: Czy w związku z tym, że nie zaangażowaliśmy w transakcję barterową ani złotówki, istnieje potrzeba ewidencjonowania tego zdarzenia w księdze przychodów i rozchodów? Zauważmy, że obie strony umowy barterowej występuje równocześnie w charakterze sprzedawcy i nabywcy. W celu dokonania transakcji wymiennej towarów, a więc ich sprzedaży, kupujemy towar handlowy, dokonujemy zamiany, a następnie otrzymany towar - w wyniku zamiany - sprzedajemy. Musimy więc te wszystkie czynności zaewidencjonować w PKPiR.

Jak wygląda ewidencjonowanie

Przykładem niech będzie transakcja barterowa, jakiej dokonał właściciel firmy "STOKROTKA" pan Jan Wąs. Otóż przedsiębiorca, będąc na Targach konsumpcyjnych, dowiedział się, że SUPERMARKET z Pacanowa poszukuje 40 szt. regałów sklepowych.

Dokładnie takie regały pan Wąs widział w Pcimiu Dolnym w Hurtowni Wielobranżowej MINI. Udał się więc do tej hurtowni, gdzie na miejscu stwierdził, że owszem, są takie regały. Podczas rozmowy z właścicielem okazało się, że ten z kolei usilnie poszukuje taniej czekolady z orzechami. Pan Wąs przypomniał sobie, że tanią czekoladę produkują Zakłady Cukiernicze WELA w Zakładowie.

Oczywiście nie wspomniał o tym właścicielowi Hurtowni MINI. Zaproponował mu podpisanie umowy barterowej, w ramach której on dostarczy 7400 szt. czekolady z orzechami, a - w zamian za to - właściciel hurtowni da mu 40 szt. poszukiwanych przez SUPERMARKET regałów. Tak też się stało - podpisali umowę, określając w niej cenę tabliczki czekolady na kwotę netto 2,00 zł, co po pomnożeniu przez 7400 szt. daje w wyniku 14 800 zł, oraz cenę regału za jedną sztukę w wysokości 370,00 zł, co również po pomnożeniu (tym razem przez 40) daje nam kwotę 14 800,00 zł.

Prześledźmy zapisy księgowe związane z tym kontraktem: 21 lipca pan Wąs zakupił w Zakładach Cukierniczych 7400 tabliczek czekolady w cenie netto 1,86 zł za sztukę. Razem 13 764,00 zł. Otrzymał na to fakturę. Sposób zapłaty - przelew w ciągu siedmiu dni. Właściciel hurtowni dostarczył regały już 22 lipca.

Pan Wąs zakupioną czekoladę przekazał do Hurtowni MINI dopiero 24 lipca. Następnego dnia, 25 lipca, pan Wąs otrzymane na podstawie umowy barterowej regały sprzedał Supermarketowi w Pacanowie po 460,00 zł za sztukę, co daje razem 18 400,00 zł. Wystawił na tę okoliczność stosowną fakturę, określając sposób płatności przelewem z terminem przypadającym na 27 lipca.

Supermarket wywiązał się z zobowiązania wobec pana Wąsa. W dniu 27 lipca pan Wąs, po otrzymaniu pieniędzy z SUPERMARKETU, dokonał przelewu w wysokości 13 764,00 zł na konto Zakładów Cukierniczych, również wywiązując się ze swojego zobowiązania wobec producenta czekolady.

Zapis w PKPiR w powyższym przypadku będzie wyglądał jak wyżej. Kilka słów wyjaśnienia: w poz. 1 i 4 można, oczywiście, nie pisać słowa "barter". Warto jednak to zasygnalizować, ponieważ w przypadku małej firmy transakcja barterowa może wypaczyć jej ekonomiczny obraz. Takie transakcje nie zdarzają się często; w wielu przypadkach sztucznie zawyżają obroty firmy.

Przedsiębiorcy bardzo uważnie analizują wszelkie wskaźniki dotyczące ich firm. Dlatego odróżnienie kwot otrzymanych w wyniku transakcji barteru od innych przychodów jest istotne. W powyższym przykładzie moment przekazania czekolady nie pokrywa się w czasie z otrzymaniem regałów. Ma to na celu pokazanie momentu powstania przychodu (obowiązku podatkowego) i zapisu w PKPiR.

Należy zwrócić uwagę, że w poz. 3 jest termin 24 lipca, a nie 22 lipca. Taki zapis ma pokazać, że w przypadku wcześniejszego przekazania towaru przez drugiego z kontrahentów świadczenie takie u pierwszego kontrahenta jest zaliczką w naturze na poczet należności; przychód powstanie dopiero w dniu zrealizowania przez niego umowy barterowej.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.