Doradca Podatnika 29-30/2007 Obrót gospodarczy

Marcin Polit
doktorant na Wydziale Prawa KUL,
prawnik w Kancelarii Radców Prawnych Grumowie i Procko SC w Kielcach

W umowie o roboty budowlane zawartej w trybie zamówień publicznych zastrzeżono na rzecz zamawiającego (inwestora) bardzo wysokie kary umowne - 1 proc. wartości przedmiotu umowy za jeden dzień opóźnienia w stosunku do przyjętego przez strony harmonogramu robót. Kara umowna o takiej wysokości (20 000 zł za jeden dzień opóźnienia) jest rażąco wysoka i w przypadku jej naliczenia może doprowadzić do upadłości naszego przedsiębiorstwa. Czy do kar umownych mają zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego dotyczące maksymalnej wysokości odsetek za zwłokę w spełnieniu świadczenia? Czy mogę zmniejszyć karę umowną, w przypadku gdyby została już naliczona?

Do kary umownej nie można stosować przepisów kodeksu cywilnego dotyczących maksymalnej wysokości odsetek wynikających z czynności prawnej (art. 359 § 21 k.c.), ponieważ dotyczą one odsetek kapitałowych. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie żądaniu zmniejszenia przez sąd kary umownej, w przypadku kiedy jest ona rażąco wygórowana, a także kiedy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane.

Odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy to wynika z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego właściwego organu. Maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać 4-krotności wysokości stopy kredytu lombardowego NBP (art. 359 § 1 i § 21 k.c). Istnieją odsetki kapitałowe i odsetki za opóźnienie w świadczeniu pieniężnym. W opisywanej sytuacji mamy do czynienia z odsetkami za opóźnienie w świadczeniu pieniężnym.

Mają one stanowić wynagrodzenie za to, że dłużnik w terminie nie spełnił świadczenia pieniężnego, i nie należą się za okres uzgodniony przez strony na dokonanie płatności, ale za okres opóźnienia po upływie terminu spełnienia świadczenia (art. 481 k.c.). W konstrukcji odsetek za opóźnienie widoczny jest również element odszkodowania, chociaż należą się one także wtedy, kiedy wierzyciel nie ponosi żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik nie odpowiada.

Natomiast kara umowna stanowi zastrzeżoną przez strony sankcję cywilnoprawną na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Odpowiedzialność z tytułu kary umownej jest odpowiedzialnością kontraktową, czyli odpowiedzialnością za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania wynikającego z umowy (kontraktu). Dlatego dłużnik zobowiązany do zapłaty kary umownej może się bronić stwierdzeniem, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności (wyrok SN z 20 marca 1968 r., sygn. II CR 419/67).

Najważniejszym uprawnieniem dłużnika zobowiązanego do zapłaty kary umownej jest możliwość żądania zmniejszenia kary w przypadku powstania przesłanek określonych w art. 484 § 2 k.c., a więc jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo kiedy kara umowna jest rażąco wygórowana. Wygórowanie kary umownej wyraża się w rażącej dysproporcji pomiędzy wysokością kary a wysokością uszczerbku, który poniósł wierzyciel na skutek niewykonania (lub nienależytego wykonania) zobowiązania przez dłużnika. Katalog przypadków, w których karę umowną trzeba uznać za rażąco wygórowaną, nie został w przepisach określony i kształtuje go przede wszystkim orzecznictwo Sądu Najwyższego.

Dłużnik może żądać obniżenia kary umownej jako rażąco wygórowanej, jeżeli:

• na skutek niewykonania zobowiązania wierzyciel w ogóle nie poniósł szkody,
• dłużnik uchybił spełnieniu swojego świadczenia na skutek winy nieumyślnej lub niedbalstwa,
• dłużnik tylko częściowo ponosi winę za niewykonanie zobowiązania,
• do powstania opóźnienia przyczynił się sam wierzyciel,
• kara umowna jest równa wysokości zobowiązania wykonanego z opóźnieniem lub do niej zbliżona,
• w związku z innymi zabezpieczeniami wykonania umowy zastrzeżona kara nie jest konieczna dla skłonienia dłużnika do właściwego wykonania zobowiązania.

W opisanej sytuacji sposób uzasadnienia żądania miarkowania kary umownej zależy od całokształtu postanowień umowy oraz przyczyn, które spowodowały niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania, leżących zarówno po stronie wykonawcy, jak i inwestora. Jak się wydaje, stawkę kary umownej za jeden dzień opóźnienia należałoby ustalać w powiązaniu z wartością tzw. dziennego przerobu wykonawcy, tj. z wartością robót wynikających z harmonogramu, jakie są wykonywane w ciągu jednego dnia, i związanego z tym wynagrodzenia, jakie przysługuje wykonawcy.

Należy bowiem pamiętać, że odniesienie kary umownej do wartości przedmiotu robót (np. inwestycji drogowej o wartości kilkudziesięciu milionów złotych) jest abstrakcyjne w porównaniu z wartością wynagrodzenia wykonawcy. Dlatego wysoka wartość dzienna przeprowadzonych robót (wynikająca z kosztów materiałów) nie ma żadnego odniesienia do wysokości wynagrodzenia wykonawcy, który te roboty wykonał.

Odnosząc się natomiast do pierwszego pytania Czytelniczki, należy stwierdzić, że odsetki z art. 359 k.c. - pełniące funkcję wynagrodzenia, i kara umowna - pełniąca funkcję sankcji, nie mogą być utożsamiane ani co do założeń konstrukcyjnych, ani co do funkcji w obrocie gospodarczym. Gdyby dokonać na gruncie teoretycznym porównania kary umownej z konstrukcją odsetek, to z pewnością znajduje się ona bliżej regulacji odsetek za opóźnienie w świadczeniu niż odsetek rozumianych jako wynagrodzenie za korzystanie z cudzego kapitału.

Pamiętajmy bowiem, że obowiązek zapłaty kary umownej powstaje z chwilą powstania opóźnienia w świadczeniu (niepieniężnym), natomiast w przypadku odsetek kapitałowych dłużnik jest obowiązany do ich zapłaty nawet wtedy, kiedy terminowo spłaca np. ratę zaciągniętego kredytu. Ograniczenia dotyczące maksymalnej wysokości odsetek wprowadził ustawodawca do art. 359 k.c. regulującego odsetki kapitałowe.

Nie sposób natomiast twierdzić, że cytowany wyżej przepis art. 359 § 21 k.c. znajdzie zastosowanie również do odsetek za opóźnienie, regulowanych w art. 381 k.c., chociażby dlatego, że w tym przepisie takich ograniczeń nie zawarto. Z tego powodu tzw. przepisów antylichwiarskich wprowadzonych do k. c. w odniesieniu do odsetek kapitałowych nie można stosować do określenia przez strony kar umownych zastrzeżonych na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.