Doradca Podatnika 29-30/2007 Rachunkowość

Beata Piotrowska
główny specjalista
w Biurze Audytu Wewnętrznego
Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podkarpackiego

W działalności jednostki może się zdarzyć strata finansowa wskutek niekorzystnego kursu waluty, w której jednostka dokonała transakcji, lub wskutek nieoczekiwanych zmian wysokości stóp procentowych. Można jednak zabezpieczyć się przed taką sytuacją poprzez wykorzystanie instrumentów pochodnych, tj. kontraktów rynku pozagiełdowego forward i kontraktów giełdowych futures.

Instrumenty pochodne jako źródło zabezpieczenia

Zabezpieczenie to wybór jednego lub więcej instrumentów zabezpieczających, których zmiany wartości godziwej kompensują zmianę wartości godziwej zabezpieczanej pozycji lub związanych z taką pozycją przepływów pieniężnych (§ 3 pkt 18 rozporządzenia Ministra Finansów z 12 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych; dalej: rif).

Instrumentem finansowym jest kontrakt, który powoduje powstanie aktywów finansowych u jednej ze stron i zobowiązania finansowego albo instrumentu kapitałowego u drugiej ze stron, pod warunkiem że z kontraktu zawartego między dwiema lub więcej stronami jednoznacznie wynikają skutki gospodarcze, bez względu na to, czy wykonanie praw lub zobowiązań kontraktowych ma charakter bezwarunkowy, czy warunkowy (art. 3 ust. 1 pkt 23 ustawy o rachunkowości; dalej: uor). Instrument pochodny to instrument finansowy, którego (§ 3 pkt 4 rif): - wartość jest zależna od zmiany instrumentu bazowego, tj. określonej stopy procentowej, ceny papieru wartościowego lub towaru, kursu wymiany walut, indeksu cen lub stóp, oceny wiarygodności kredytowej lub indeksu kredytowego albo innej podobnej wielkości, i - nabycie nie powoduje poniesienia żadnych wydatków początkowych albo wartość netto tych wydatków jest niska w porównaniu z wartością innych rodzajów kontraktów, których cena podobnie zależy od zmiany warunków rynkowych, i - rozliczenie nastąpi w przyszłości.

Do instrumentów pochodnych zalicza się m.in. transakcje terminowe, takie jak kontrakty forward i futures. Instrumentem pochodnym można nazwać kontrakt, który powoduje powstanie prawa do wymiany instrumentu na inny instrument finansowy na korzystnych warunkach u jednej ze stron transakcji oraz równoczesne powstanie zobowiązania do wymiany instrumentu bazowego na niekorzystnych warunkach u drugiej ze stron kontraktu.

Cechą charakterystyczną instrumentów pochodnych jest to, że powodują powstanie zobowiązań warunkowych, czyli takich, których powstanie zależy od zaistnienia określonych zdarzeń w przyszłości, np. zmiany kursu waluty, zmiany indeksu giełdowego, zmiany wartości kursu akcji czy waluty. Przedmiotem pochodnym instrumentów finansowych mogą być różnego rodzaje instrumenty bazowe o charakterze: - rzeczywistym - towary, waluty, papiery wartościowe (akcje, obligacje), - nierzeczywistym - indeks giełdowy, stopa procentowa, kurs walutowy. Należy zauważyć, że przy instrumentach bazowych rzeczywistych celem transakcji jest rzeczywiste przejęcie przedmiotu kontraktu lub rozliczenie pieniężne, natomiast przy instrumentach bazowych nierzeczywistych celem transakcji jest wyłącznie rozliczenie pieniężne, ponieważ nie jest możliwe przejęcie przedmiotu kontraktu.

Funkcja zabezpieczająca kontraktów terminowych polega na tym, że są one zawierane w celu zabezpieczenia odpowiednich aktywów lub zobowiązań przed spodziewaną utratą ich wartości. Jeżeli strona obawia się np. wzrostu kursu walorów na giełdzie papierów wartościowych, to będzie skłonna zawrzeć kontrakt kupna jakichś akcji po z góry ustalonej cenie niższej od aktualnego kursu i dzięki temu zyska na kontrakcie terminowym. Jeżeli natomiast strona kontraktu obawia się spadku kursów akcji, to będzie skłonna zawrzeć kontrakt ich sprzedaży po z góry ustalonej cenie i jeśli jej przewidywania okażą się trafne i ceny akcji spadną, to zyska, gdyż będzie mogła sprzedać akcje po cenie wyższej (z góry ustalonej) niż aktualnie notowana i dzięki temu zyska na kontrakcie terminowym.

Instrument zabezpieczający to instrument pochodny spełniający następujące warunki (art. 35a ust. 3 uor): - przed zawarciem kontraktu ustalono cel oraz określono, które aktywa lub pasywa mają zostać zabezpieczone za pomocą określonego kontraktu, - zabezpieczający instrument finansowy będący przedmiotem kontraktu i zabezpieczane za jego pomocą aktywa lub pasywa charakteryzują się podobnymi cechami, a w szczególności wartością nominalną, datą zapadalności, wpływem zmian stopy procentowej albo kursu waluty, - stopień pewności oczekiwań dotyczących środków pieniężnych przewidywanych w wyniku kontraktu jest znaczny. Tylko przy równoczesnym spełnieniu tych trzech warunków można uznać instrument finansowy za instrument zabezpieczający.

Rachunkowość zabezpieczeń

Rachunkowość zabezpieczeń stanowi dwustronne ujmowanie kompensującego się wpływu na zysk lub stratę netto zmian wartości godziwej instrumentu zabezpieczającego oraz odpowiedniej pozycji zabezpieczanej. Przy ujmowaniu instrumentów pochodnych w księgach rachunkowych istotną rolę spełnia dokumentacja zabezpieczeń, której brak lub nieprzestrzeganie powoduje, iż instrumenty pochodne ewidencjonuje się tak jak inne instrumenty finansowe, które nabyto w celach handlowych. Dokumentacja zabezpieczeń powinna określać, co podlega zabezpieczeniu (wartość godziwa, przepływy pieniężne).

Typy księgowych powiązań zabezpieczających to: - zabezpieczenie przepływów pieniężnych - dotyczy aktywów i pasywów o zmiennej stopie procentowej, planowanych transakcji oraz przyszłych zobowiązań, - zabezpieczenie wartości godziwej - dotyczy aktywów i pasywów o stałej stopie procentowej, przyszłych zobowiązań oraz zapasów, - zabezpieczenie inwestycji zagranicznej - dotyczy inwestycji w jednostkach zagranicznych.

Zasady wyceny i ujmowania kontraktów forward i futures w księgach rachunkowych

Aktywa finansowe wprowadza się do ksiąg rachunkowych na dzień zawarcia kontraktu w cenie nabycia, to jest w wartości godziwej poniesionych wydatków lub przekazanych w zamian innych składników majątkowych, a zobowiązania finansowe - w wartości godziwej uzyskanej kwoty lub wartości otrzymanych innych składników majątkowych. Przy ustalaniu wartości godziwej na ten dzień uwzględnia się poniesione przez jednostkę koszty transakcji (§ 13 ust. 1 rif).

Podobnie na dzień bilansowy aktywa finansowe, w tym zaliczone do aktywów instrumenty pochodne, wycenia się w wiarygodnie ustalonej wartości godziwej bez jej pomniejszania o koszty transakcji, jakie jednostka poniosłaby, zbywając te aktywa lub wyłączając je z ksiąg rachunkowych z innych przyczyn, chyba że wysokość tych kosztów byłaby znacząca (§ 14 ust. 1 rif). Instrumenty zabezpieczające, takie jak kontrakty forward i futures, wycenia się na dzień zawarcia transakcji w wartości kontraktu równej iloczynowi wielkości kontraktu (ilości instrumentu podstawowego) i ceny wykonania.

Na dzień bilansowy kontrakty forward i futures wycenia się w wartości godziwej, jaka mogłaby zostać uzyskana, gdyby transakcja została na ten dzień całkiem rozliczona. Wartość transakcji forward i futures prezentuje się w bilansie per saldo w pozycji AKTYWA lub ZOBOWIĄZANIA FINANSOWE, w zależności od wyniku wyceny na dzień bilansowy. Zmiany wartości instrumentu finansowego z wyceny bilansowej odnosi się na kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny, a następnie odpisuje w rachunek zysków i strat równolegle do kosztów/przychodów powstających w wyniku zmiany wartości pozycji zabezpieczanej danym instrumentem.

Koszty lub przychody powstałe na skutek zmiany wartości instrumentu zabezpieczającego pomniejszają przychody lub koszty powstałe w wyniku zmiany pozycji zabezpieczanej. W przypadku gdy w wyniku wyceny zabezpieczonej instrumentem transakcji powstają określone aktywa lub pasywa, np. środki trwałe lub zapasy, wówczas zmiany z tytułu wyceny tego instrumentu korygują wartość powstałych aktywów lub pasywów, np. wartość początkową środków trwałych lub cenę nabycia zapasów, do momentu ich przekazania do używania lub zużycia.


Kontrakt forward

Kontrakt forward to umowa nakładająca na jedną stronę obowiązek dostarczenia, a na drugą - odbioru aktywów w określonej ilości, w określonym terminie w przyszłości i po określonej cenie, ustalonej w momencie zawierania kontraktu. Kontraktami forward obraca się na rynku pozagiełdowym. Są one niestandaryzowane, a obie strony transakcji uzgadniają ilość, termin oraz cenę dostawy instrumentu bazowego. Realizacja kontraktu następuje w momencie dostawy, z reguły razem z fizycznym dostarczeniem przedmiotu kontraktu. Nabywca kontraktu forward zajmuje tzw. pozycję długą, ponieważ godzi się na zakup aktywów po cenie dokładnie określonej w umowie, w ściśle ustalonym dniu w przyszłości.

Druga strona transakcji zajmuje tzw. pozycję krótką, gdyż zobowiązuje się do sprzedaży aktywów w przyszłości, w ustalonym dniu, po cenie ustalonej w umowie, w dniu jej zawarcia. Należy zwrócić uwagę, że w przeszłości kontrakty forward były zwykłymi transakcjami sprzedaży z odroczonym terminem płatności, aby dostosować się do określonych warunków lub zdarzeń. W ciągu ostatnich lat instrumenty te stały się bardzo płynnymi produktami finansowymi, które nie muszą zaspokajać tylko potrzeb handlowych.

Ponieważ wiele z tych kontraktów rozlicza się gotówkowo, można je nabywać w celach spekulacyjnych, np. dla zyskania na różnicy cen kursów, a także mogą służyć zabezpieczeniu realnie zawartych transakcji kupna/sprzedaży. Generalnie kontrakt forward polega na zawarciu umowy ze świadomością, iż nie zostanie ona zrealizowana od razu. Odroczenie terminu realizacji umowy oznacza, że jeśli została określona cena rozliczeniowa kontraktu, to aktywa, które mają być dostarczone w jego ramach, mogą zmienić swoją wartość w okresie oczekiwania.

W sytuacji spadku cen rynkowych strona, która jest zobowiązana do dostarczenia aktywów, może kupić daną rzecz na rynku po niższej cenie i sprzedać ją drożej w ramach kontraktu forward. Jeżeli w czasie trwania kontraktu ceny wzrosną, strona, która jest odbiorcą towaru, będzie mogła go sprzedać drożej, chociaż rzecz kupiono taniej na podstawie kontraktu forward.

Ewidencja kontraktu forward


Kontrakt futures i sposób jego ewidencji księgowej zostanie omówiony w cz. II artykułu, w następnym numerze "Doradcy Podatnika".

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.