Doradca Podatnika 31-32/2007 Obrót gospodarczy

Jan Zieliński
specjalista od prawa gospodarczego

Czy możliwe jest zawarcie takiej umowy, abym mógł kupić towar, a kupujący w zamian przejął mój dług, którego wartość jest równa wartości tego towaru?

Zmiana dłużnika jest możliwa na mocy umowy o przejęciu długu. Przejęcie długu polega na tym, że osoba trzecia może wstąpić na miejsce dłużnika, który zostaje z długu zwolniony (art. 519 § 1 k.c.). Przejęcie długu może nastąpić: przez umowę między wierzycielem a osobą trzecią za zgodą dłużnika lub poprzez umowę między dłużnikiem a osobą trzecią za zgodą wierzyciela. Przepis ten chroni wierzyciela przed powiązaniem go z osobą, której zdolność do spełnienia przysługującego mu świadczenia nie jest pewna.

Stosowne oświadczenie dłużnika albo wierzyciela może być złożone drugiej stronie jeszcze przed zawarciem umowy albo już po jej podpisaniu. Jeżeli skuteczność umowy o przejęcie długu zależy od zgody dłużnika, a dłużnik zgody odmówił, umowę uważa się za niezawartą. Natomiast gdy jej skuteczność zależy od zgody wierzyciela, a on takiej zgody odmówił, to strona, która według umowy miała przejąć dług, jest odpowiedzialna wobec dłużnika za to, że wierzyciel nie będzie od niego żądał spełnienia świadczenia (art. 521 § 2 k.c.). Każda strona, która zawarła umowę o przejęcie długu, może wyznaczyć osobie, której zgoda jest potrzebna do skuteczności przejęcia, odpowiedni termin do wyrażenia zgody.

Bezskuteczny upływ tego terminu oznacza odmowę zgody. Umowa o przejęcie długu, a także zgoda wierzyciela na przejęcie długu, muszą być - pod rygorem nieważności - sporządzone w formie pisemnej. Nie spełnia tej formy wystawienie i wręczenie wierzycielowi przez osobę trzecią weksla własnego (wyrok SN z 17 października 1979 r., sygn. akt III CZP 68/79, OSNC 1980 r., nr 4, poz. 67). Natomiast zgoda dłużnika na przejęcie długu przez osobę trzecią może być wyrażona w dowolny sposób (wyrok SN z 26 czerwca 1998 r., sygn. akt II CKN 825/97, OSNC 1999 r., nr 1, poz. 18). Przejmujący dług wstępuje we wszystkie obowiązki dotychczasowego dłużnika, które wynikają z umowy lub ustawy.

Obowiązany jest więc do zapłacenia wierzycielowi należności, ponosi wobec niego odpowiedzialność za zwłokę, niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania (wyrok SN z 23 stycznia 2002 r., sygn. akt II CKN 888/99). Przejmującemu dług przysługują wszelkie zarzuty przeciwko wierzycielowi, które miał dotychczasowy dłużnik, z wyjątkiem zarzutu potrącenia z wierzytelności dotychczasowego dłużnika (byłoby to rozporządzenie cudzym prawem). Jeśli wierzytelność była zabezpieczona poręczeniem lub ograniczonym prawem rzeczowym ustanowionym przez osobę trzecią (np. zastawem, hipoteką), to wygasają one z chwilą przejęcia długu.

Wyjątek to sytuacja, gdy poręczyciel lub osoba trzecia wyrazi zgodę na dalsze trwanie zabezpieczenia. Zgoda taka powinna być wyrażona najpóźniej w momencie przejęcia długu, gdyż inaczej zabezpieczenia wygasają. Przedmiotem umowy przejęcia długu może być dług przyszły. Przepisy kodeksu cywilnego o zmianie dłużnika nie mają zastosowania do obowiązków podatkowych (wyroki SN: z 3 listopada 1998 r., sygn. akt I CKN 653/98, Biul. SN z 1999 r., nr 4, poz. 7; z 28 czerwca 2002 r., sygn. akt I CKN 841/0, OSNC 2003/6/91).

Przejęcie długu może też nastąpić w ramach innej umowy (zob. wyrok SN z 19 lutego 1999 r., sygn. akt II CKN 181/98), jako jeden z jej elementów, i przybiera wtedy postać zastrzeżenia umownego, na mocy którego dłużnik z umowy głównej zamiast świadczyć na rzecz wierzyciela ma obowiązek spełnić świadczenie na rzecz osoby trzeciej, która nie jest stroną umowy głównej (dlatego umowa taka jest nazywana umową na rzecz osoby trzeciej). Ponieważ nie ma przeszkód, aby przejęcie długu było elementem innej czynności prawnej, np. innej umowy, propozycja Czytelnika, aby była to jednocześnie umowa nabycia towarów oraz przejęcia zobowiązań jest prawnie dopuszczalna.

Należy pamiętać, że do jej ważności konieczna jest zgoda wierzyciela Czytelnika. Mimo pewnego podobieństwa, do takiej umowy nie mogą mieć zastosowania przepisy kodeksu cywilnego o umowie zamiany, która polega na tym, że każda ze stron zobowiązuje się przenieść na drugą własność rzeczy w zamian za zobowiązanie się do przeniesienia własności innej rzeczy (art. 603 k.c.).

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.