Doradca Podatnika 31-32/2007 Obrót gospodarczy

Wioletta Bobryk
specjalista od prawa handlowego

Łatwość połączenia pomysłów i zasobów kilku osób oraz zaangażowanie wszystkich wspólników w sprawy spółki to niewątpliwe zalety spółki jawnej. Znajomość praw i obowiązków przysługujących wspólnikom oznacza sprawniejsze ich działanie, co jest bardzo ważne w spółce osobowej, przyczynia się do lepszego jej funkcjonowania, a tym samym przysparza wspólnikom korzyści.

Kodeks spółek handlowych normuje prawa i obowiązki wspólników w dużej mierze poprzez przepisy o charakterze dyspozytywnym. Oznacza to, że mogą oni w umowie spółki określić ich treść w sposób najbardziej adekwatny do konkretnej sytuacji. Należy jednak pamiętać o głównych ograniczeniach, jakie wynikają z art. 58 k.c. (nieważne są czynności bezprawne lub podejmowane w celu ominięcia przepisów oraz sprzeczne z zasadami współżycia społecznego) oraz o art. 353 § 1 k.c. (wierzyciel ma prawo domagać się od dłużnika spełnienia świadczenia, a dłużnik powinien spełnić świadczenie, do którego się zobowiązał). Dla przedstawienia praw i obowiązków wspólników spółki jawnej posłużę się istniejącym w literaturze prawniczej podziałem na prawa i obowiązki o charakterze korporacyjnym i o charakterze majątkowym.

PRAWA I OBOWIĄZKI KORPORACYJNE

Prawa i obowiązki korporacyjne wspólników spółki to: prawo i obowiązek reprezentowania spółki oraz prowadzenia jej spraw, prawo do zasięgania informacji, wypowiedzenia umowy spółki i żądania rozwiązania spółki oraz obowiązek lojalności.

Reprezentacja

Każdy wspólnik ma prawo do samodzielnego reprezentowania spółki. Dotyczy to wszystkich czynności sądowych i pozasądowych spółki. Można jednak w umowie spółki określić różne sposoby reprezentacji, takie jak reprezentacja łączna dwu, kilku lub wszystkich wspólników, albo reprezentacja łączna z prokurentem. Wybór należy do osób kierujących spółką i lepiej, żeby został dokonany przy jej tworzeniu, co pozwoli uniknąć nieporozumień na tym tle w momencie podjęcia działań biznesowych z kontrahentami. Pozbawienie wspólnika prawa reprezentowania spółki należy zapisać już w umowie. W trakcie trwania spółki może to nastąpić tylko z ważnych powodów, na mocy prawomocnego orzeczenia sądu (art. 30 § 2 k.s.h.). Należy jednak pamiętać, że takie ograniczenia (wyłączenia) reprezentacji nie mają skutku wobec osób trzecich. Ponadto za niedopuszczalne należy uznać wyłączenie wszystkich wspólników z reprezentowania spółki.

Sprawy bieżące

Kolejnym prawem i obowiązkiem wspólnika jest prowadzenie spraw spółki (dokonywanie wszystkich czynności faktycznych i prawnych), co odnosi się do stosunków wewnętrznych w spółce. Wszystko to można ustalić w umowie. Umowa spółki nie może jedynie ograniczyć lub wyłączyć przepisów art. 38 k.s.h., które wprowadzają niedopuszczalność powierzenia prowadzenia spraw spółki osobom trzecim, z wyłączeniem wspólników. Uprawnienie to ściśle łączy się uprawnieniem wspólnika do reprezentowania spółki na zewnątrz. Z punktu widzenia kontrahenta spółki miarodajne jest to, kto ma prawo jej reprezentowania, bo to bezpośrednio wpływa na skuteczność czynności prawnej.

Nie ma znaczenia, czy osoba wykonująca prawo reprezentacji zastosowała się do wewnętrznych ustaleń wspólników. Inaczej jest w spółce cywilnej, gdzie skuteczność aktów reprezentacji zależy od tego, czy i w jakim zakresie wspólnik miał prawo do prowadzenia spraw spółki. Każdy wspólnik może bez uprzedniej uchwały wspólników prowadzić sprawy nieprzekraczające zakresu zwykłych czynności spółki (jest to zakres zależny od każdej spółki, nieokreślony definitywnie przez ustawę). Jeżeli jednak przed załatwieniem takiej sprawy choćby jeden ze wspólników sprzeciwił się jej prowadzeniu, potrzebna jest uprzednia uchwała wszystkich wspólników (powinna zapaść jednomyślnie).


Wspólnikowi prowadzącemu sprawy spółki nie przysługuje za to wynagrodzenie. Zazwyczaj umowa spółki stanowi jednak inaczej, gdyż często do wykonywania takich obowiązków potrzebne są dodatkowe umiejętności lub duży nakład pracy. Wówczas można ustalić wynagrodzenie dodatkowe lub zaliczyć je na poczet udziału wspólnika w zysku spółki.

Zmierzać do celu

Istota umowy spółki jawnej tkwi w założeniu, że wspólnicy będą współdziałać dla osiągnięcia wspólnego celu, jakim jest prowadzenie działalności w sposób należyty. Wspólnik obowiązany jest powstrzymać się od wszelkiej działalności sprzecznej z interesami spółki.


Bardzo ważnym uprawnieniem chroniącym interesy wspólnika jest niezbywalne prawo (umowa spółki nie może go wyłączyć i jako uprawnienia osobistego przenieść na inną osobę) do zasięgania informacji o stanie majątku i interesów spółki oraz prawo do osobistego przeglądania ksiąg i dokumentów.

Wypowiedzenie umowy

Jeżeli współpraca między wspólnikami się nie układa, wspólnikowi przysługuje prawo do wypowiedzenia umowy spółki (art. 61 k.s.h.).


Oświadczenie wspólnika o wypowiedzeniu umowy spółki powinno mieć formę pisemną i powinno być skierowane do pozostałych wspólników albo wspólnika uprawnionego do jej reprezentowania. W umowie spółki można zawrzeć postanowienia ograniczające to prawo wspólnika, np. zastrzegając, że wypowiedzenie może nastąpić dopiero po określonym czasie od podpisania umowy spółki albo tylko z ważnych powodów.

Przepisy kodeksu spó- łek handlowych wskazują na niedopuszczalność całkowitego wyłączenia tego prawa wspólnika. Jednak wypowiedzenie umowy spółki przez wspólnika ma charakter względny, ponieważ umowa spółki może stanowić, że jej wypowiedzenie nie niweczy dalszego istnienia spółki. Poza tym pozostali wspólnicy mogą zdecydować o dalszym trwaniu między nimi umowy spółki. Uzgodnienie takie powinno nastąpić przed upływem terminu wypowiedzenia, w przeciwnym razie wspólnik, który dokonał wypowiedzenia umowy, może domagać się przeprowadzenia likwidacji spółki.

Powództwo o rozwiązanie spółki jawnej wspólnik wnosi przeciwko pozostałym wspólnikom jako stronom umowy spółki, która ma być rozwiązana. W gestii sądu jest rozważenie, czy w konkretnym przypadku będzie istniał "ważny powód", który uniemożliwia lub poważnie utrudnia dalsze działanie spółki (art. 63 k.s.h.). Może on być niezawiniony (np. choroba wspólnika, którego osobista praca była niezbędna do funkcjonowania działalności) lub zawiniony przez wspólnika (np. prowadzenie działalności przestępczej).

Jeżeli jednak ważny powód zachodzi po stronie jednego ze wspólników, sąd może na wniosek pozostałych wspólników orzec o wyłączeniu tego wspólnika ze spółki. Skutkuje to dalszym istnieniem spółki, przy czym wykluczony wspólnik ma prawo żądać sporządzenia bilansu (na dzień wniesienia pozwu) uwzględniającego wartość zbywczą majątku spółki, w celu określenia należnego mu udziału kapitałowego.

PRAWA MAJĄTKOWE WSPÓLNIKÓW

Spółka jawna jest spółką osobową, za której zobowiązania odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem wspólnicy. Choć nie ma osobowości prawnej, jest podmiotem prawa i za swoje zobowiązania odpowiada łącznie ze wspólnikami.

Wniesienie wkładu

Obowiązek ten dotyczy każdego wspólnika i nie może być wyłączony umową spółki. Wartość wkładu każdego wspólnika należy ustalić w umowie.


Wkład wspólnika może polegać na przeniesieniu lub obciążeniu własności rzeczy lub innych praw, a także na dokonaniu innych świadczeń na rzecz spółki. Prawa, które wspólnik zobowiązuje się wnieść do spółki, uważa się za przeniesione na spółkę (art. 48 § 2 k.s.h.). Najczęściej wkładem do spółki jest świadczenie pieniężne, ale może nim być praca wspólnika, pod warunkiem że nie został on zwolniony z obowiązku prowadzenia spraw spółki.

Można też wnieść do spółki tytułem wkładu rzeczy tylko do używania, bez przeniesienia własności na spółkę. Wtedy do obowiązku świadczenia i ryzyka przypadkowej utraty przedmiotu świadczenia stosuje się odpowiednio przepisy o sprzedaży lub najmie.

Udział w stratach i zyskach oraz odsetki

Każdy wspólnik uczestniczy w stratach spółki bez względu na rodzaj i wartość wkładu, niemniej wspólnika może zwolnić od tego umowa spółki. Nie oznacza to jednak, że jest on zwolniony z odpowiedzialności wobec wierzycieli spółki. Zasadniczo wspólnik uczestniczy w stratach w takim samym stosunku, w jakim uczestniczy w zysku. Jeżeli umowa spółki przewiduje nierówny udział w zysku każdego ze wspólników, w razie wątpliwości odnosi się to też do ich udziału w stratach (art. 51 § 2 k.s.h.).

Regułą jest, że każdy wspólnik ma prawo do równego udziału w zyskach. Choć wspólnicy mają pełną dowolność w ustalaniu reguł podziału zysku, wydaje się, że niedopuszczalne jest pozbawienie wspólnika prawa do udziału w zysku. Jest to sprzeczne z naturą prawną spółki. Z końcem każdego roku obrotowego wspólnik może żądać podziału i wypłaty całości zysku. Jeżeli jednak wskutek poniesionej przez spółkę straty udział kapitałowy wspólnika został uszczuplony, zysk przeznacza się najpierw na uzupełnienie udziału wspólnika, a dopiero potem nadwyżka może być podzielona między wspólników.

Wspólnik ma prawo do corocznego wypłacenia odsetek w wysokości 5 proc. jego udziału, nawet wtedy, gdy spółka poniosła stratę (art. 55 k.s.h.). Jest to samodzielne świadczenie niezależne od podziału zysku. Jego wysokość zależy od bieżącej wartości bilansowej rzeczywiście wniesionego wkładu, którą określa się na koniec roku obrachunkowego.

Wystąpienie ze spółki lub jej likwidacja

W razie wystąpienia wspólnika ze spółki może on żądać wypłacenia w pieniądzu wartości jego udziału kapitałowego określonego na podstawie osobnego bilansu, uwzględniającego wartość zbywczą majątku spółki. Rzeczy wniesione do spółki tylko do używania zwraca się wspólnikowi w naturze. Jeżeli jednak stan rzeczy byłby gorszy niż wynikający z normalnego zużycia, wspólnik może żądać, aby zostało to uwzględnione przy obliczaniu wartości jego udziału kapitałowego. Zanim wspólnik na dobre opuści spółkę, musi się z nią najpierw rozliczyć. Jeżeli jego udział kapitałowy przy rozliczeniu ze spółką wykazuje wartość ujemną, jest on obowiązany wyrównać niedobór.

Chociaż wspólnik opuszcza spółkę, to nadal uczestniczy w zyskach i stracie ze spraw jeszcze niezakończonych. W razie likwidacji spółki obowiązuje zasada pierwszeństwa wierzycieli spółki przed wspólnikami do otrzymania wypłat z majątku spółki (art. 82 § 1 k.s.h.). Najpierw majątek spółki przeznacza się na spłatę wszystkich jej zobowiązań, również niewymagalnych i spornych, a dopiero potem każdy ze wspólników ma prawo do wypłaty tzw. kwoty likwidacyjnej z pozostałego majątku spółki.

Pozostały majątek dzieli się między wspólników stosownie do postanowień umowy spółki, a jeżeli takich postanowień brak, spłaca się wspólnikom ich udziały. Jeżeli po zaspokojeniu wierzycieli spółki i spłaceniu udziałów wspólników pozostaje nadwyżka, dzieli się ją między wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczą w zysku. Jeżeli majątek spółki nie wystarcza na spłatę udziałów i długów, to niedobór dzieli się między wspólników stosownie do postanowień umowy, a w ich braku - w stosunku, w jakim wspólnicy uczestniczą w stracie. W razie niewypłacalności jednego ze wspólników przypadającą na niego część niedoboru dzieli się między pozostałych wspólników w takim samym stosunku.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.