Doradca Podatnika 31-32/2007 Obrót gospodarczy

Julia Chełmońska
specjalista od prawa gospodarczego i prawa pracy

Każdy akcjonariusz, nawet ten, który ma zaledwie kilka procent akcji spółki, może mieć wpływ na wybór członków rady nadzorczej, a tym samym pośrednio na ważne decyzje dotyczące jej funkcjonowania.

Rada nadzorcza wybrana przez akcjonariuszy sprawuje nadzór nad funkcjonowaniem spółki akcyjnej we wszystkich dziedzinach jej działalności (art. 382 § 1 k.s.h.). Jest to grupa przedstawicieli akcjonariuszy, która w ich interesie powinna kontrolować działania spółki. Rada nadzorcza w spółkach prywatnych musi składać się z minimum trzech członków, a w spółkach publicznych co najmniej z pięciu.

Najwyższą władzą w spółce jest walne zgromadzenie akcjonariuszy, jednak odbywa się ono rzadko - obowiązkowo przynajmniej raz po zakończeniu roku obrotowego, aby przyjąć sprawozdanie finansowe i dokonać podziału zysku. W istotnych bieżących sprawach zarząd lub akcjonariusze mogą zawsze zwołać nadzwyczajne walne zgromadzenie. Rada nadzorcza sprawuje stały nadzór nad spółką, ale nie ma prawa wydawać zarządowi wiążących poleceń.

Ma zagwarantowany dostęp do wszystkich dokumentów i może żądać sprawozdań i wyjaśnień od członków zarządu, a nawet od szeregowych pracowników (art. 382 § 4 k.s.h.). Jeśli rada uzna, że zarząd nie chce jej o czymś istotnym informować, to ma prawo zarząd zawiesić lub odwołać jego skład i delegować swojego przedstawiciela do czasowego wykonywania czynności członka zarządu. Statut spółki może też uzależniać określone w nim czynności zarządu od uzyskania zgody rady nadzorczej.

Jednak zarząd może odwołać się do walnego zgromadzenia, które ma moc uchylenia zgody rady. Udział w walnych zgromadzeniach nie jest dla akcjonariusza obowiązkowy, ale powinien on pamiętać, że jego głos może nieoczekiwanie rozstrzygnąć o wyniku ważnego głosowania, m.in. dotyczącego wyboru członków rady nadzorczej, pod warunkiem że nie ma w niej inwestora strategicznego, który ma na walnym zgromadzeniu ponad 90 proc. ogółu głosów. Wybory do rady odbywają się na tych walnych zgromadzeniach, na których zostało to wcześniej zapowiedziane w porządku obrad.

GŁOSOWANIE GRUPAMI

Jeśli pojedynczy inwestor lub grupa działająca w porozumieniu ma ponad 50 proc. ogółu głosów na walnym zgromadzeniu, to może w całości skompletować radę według własnej woli (chyba że statut przewiduje inną większość). Wtedy akcjonariusz mniejszościowy może mieć wpływ na wybór członków rady, biorąc udział w głosowaniu w wyborach do rady w trybie głosowania grupami.

Wniosek o zwołanie walnego zgromadzenia wybierającego radę grupami musi być poparty przez właścicieli co najmniej 20 proc. akcji (art. 385 § 3 k.s.h.). Wtedy zarząd spółki musi zwołać nadzwyczajne walne zebranie akcjonariuszy, z porządkiem obrad przewidującym taki rodzaj głosowania, i to nawet jeżeli statut spółki przewiduje inny tryb powołania rady. Jeżeli tego nie zrobi, to akcjonariusze mniejszościowi mogą zwrócić się do sądu gospodarczego, aby ten zwołał nadzwyczajne walne zgromadzenie. Głosowanie grupami polega na tworzeniu przez uczestników walnego zgromadzenia grup, które mogą proporcjonalnie wybrać tylu członków rady, ile reprezentują głosów.

W takim głosowaniu każdej akcji przysługuje tylko jeden głos bez przywilejów, co daje szansę na wejście do rady posiadaczy akcji zwykłych na okaziciela (dających po jednym głosie), którzy w zwykłych wyborach zostaliby zdominowani przez właścicieli akcji uprzywilejowanych (każda może dać maksymalnie pięć głosów). W praktyce posiadacze np. 41 proc. akcji mają zagwarantowane wprowadzenie do pięcioosobowej rady swoich dwóch przedstawicieli. Jeżeli w głosowaniu grupami dojdzie do wyboru chociaż jednego nowego członka rady, to przedterminowo wygasają mandaty wszystkich dotychczasowych członków.

Członek rady wybrany grupowo może zostać oddelegowany do stałego indywidualnego nadzoru nad spółką. Ma prawo uczestniczyć w posiedzeniach zarządu z głosem doradczym. Jeżeli jednak rada nadzorcza składa się z trzech członków (jest to możliwe w spółkach prywatnych), to głosowanie grupami na nic się nie zda. W takim przypadku może się okazać, że mimo zwołania walnego zgromadzenia wybierającego grupami posiadanie 20 proc. akcji nie wystarcza do utworzenia oddzielnej grupy zdolnej do wyboru swojego członka rady. W przypadku rady trzyosobowej do utworzenia oddzielnej grupy trzeba mieć aż 33,34 proc. głosów na walnym zgromadzeniu.

W rezultacie 20 proc. akcji to za mało, aby móc dokonać takiego wyboru, i mniejsi akcjonariusze pozostaną poza radą. Jeżeli walne zgromadzenie uchwali zredukowanie liczebności rady nadzorczej do trzech osób, to akcjonariusze mniejszościowi nie mają nic do powiedzenia przy wyborze jej członków. W swoich orzeczeniach SN akceptuje zasadę odwoływalności członków rady nadzorczej spółki akcyjnej przez walne zgromadzenie, i to w każdym czasie.

Opowiada się też za uprawnieniem walnego zgromadzenia do odwołania członków rady wybranych w głosowaniu grupami. Ponowne wybory do rady mogą przebiegać według ogólnych reguł kodeksowych

(wyroki SN: z 2 maja 2002 r., sygn. akt I CKN 832/00, OSNC 2003/7-8, poz. 105; z 24 listopada 2004 r., sygn. akt II CK 210/04, OSNC 2006/1, poz. 10; z 21 stycznia 2005 r., sygn. akt I CK 505/04).

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.