Doradca Podatnika 31-32/2007 Prawo w obronie przedsiębiorcy

Marek Michalec
konsultant podatkowy

Każdy podatnik ma zagwarantowane prawo do prawidłowego i obiektywnego rozpatrzenia jego sprawy przez organ podatkowy. Realizując to uprawnienie, może on żądać wyłączenia urzędnika lub organu podatkowego od prowadzenia postępowania, gdy ma wątpliwości co do ich bezstronności.

Jedną z podstawowych zasad postępowania podatkowego jest zasada zaufania do organów podatkowych. Sposób prowadzenia postępowania podatkowego powinien budzić u podatnika przekonanie, że odnoszące się do niego działania są prawidłowe i odpowiadają prawu oraz że postępowanie prowadzone jest w sposób bezstronny i obiektywny.

Aby zagwarantować przestrzeganie tej zasady, w przepisach Ordynacji podatkowej (dalej: o.p.) ustawodawca przewidział szereg środków prawnych. Jednym z nich jest możliwość wyłączenia pracownika organu podatkowego lub samego organu od udziału w postępowaniu, gdy istnieje podejrzenie co do jego bezstronności.

Wyłączeni z mocy prawa

Ordynacja stanowi, że pracownik urzędu skarbowego, urzędu gminy (miasta), starostwa, urzędu marszałkowskiego, izby skarbowej, funkcjonariusz celny lub pracownik urzędu celnego, izby celnej, urzędu obsługującego ministra właściwego do spraw finansów publicznych oraz członek samorządowego kolegium odwoławczego podlegają wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawach dotyczących zobowiązań podatkowych oraz innych spraw normowanych przepisami prawa podatkowego, w których:
- są stroną,
- pozostają ze stroną w takim stosunku prawnym, że rozstrzygnięcie sprawy może mieć wpływ na ich prawa lub obowiązki,
- stroną jest ich małżonek, rodzeństwo, wstępny, zstępny lub powinowaty pierwszego stopnia, - stronami są osoby związane z nimi z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli,
- byli świadkami lub biegłymi, byli lub są przedstawicielami podatnika albo przedstawicielem podatnika jest jedna z osób wymienionych w dwóch poprzednich punktach,
- brali udział w wydaniu zaskarżonej decyzji,
- zaszły okoliczności, w związku z którymi wszczęto przeciw nim postępowanie służbowe, dyscyplinarne lub karne,
- stroną jest osoba pozostająca wobec nich w stosunku nadrzędności służbowej,

Powyższy katalog przesłanek wyłączenia wspomnianych osób z postępowania wydaje się oczywisty, gdyż trudno byłoby uznać za bezstronne postępowanie prowadzone przez syna, małżonka czy podwładnego.

Należy podkreślić, że przyczyny wyłączenia od załatwienia sprawy trwają także po ustaniu małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli. Wykluczenie z postępowania wspomnianych wyżej osób następuje z mocy prawa, a zatem gdy wystąpią wspomniane przesłanki dla skuteczności wyłączenia pracownika organu, strona nie musi występować z żadnym wnioskiem, nie jest również konieczne wydanie postanowienia o wyłączeniu danego pracownika.


Ustawodawca nie ograniczył się jednak do powyższego zamkniętego katalogu przesłanek skutkujących wyłączeniem pracownika. Przewidział on, że mogą się zdarzyć inne nieprzewidziane sytuacje, w których zasada bezstronnego załatwienia sprawy mogłaby być zagrożona. Stąd w przypadku gdy zostanie uprawdopodobnione istnienie okoliczności niewymienionych wcześniej, które mogą jednak wywołać wątpliwości co do bezstronności pracownika lub funkcjonariusza celnego, jego bezpośredni przełożony wyłącza go z postępowania. Wyłączenie takie może nastąpić na żądanie pracownika (funkcjonariusza), na wniosek strony lub z urzędu, gdy przełożony dowiedział się z innego źródła o przesłankach uzasadniających wyłączenie pracownika.


Warto podkreślić, że do wyłączenia pracownika lub funkcjonariusza w powyższym trybie wystarczy jedynie uprawdopodobnienie (a nie udowodnienie) okoliczności, które mogą wywołać wątpliwości co do tego, czy jest on bezstronny. Jest to rozwiązanie korzystne dla strony, gwarantujące jej jak najbardziej obiektywne rozpatrzenie sprawy.

Wyłączonego pracownika trzeba zastąpić

Wyłączenie pracownika od udziału w postępowaniu skutkuje koniecznością wyznaczenia innego pracownika do prowadzenia sprawy albo do wykonania określonych czynności. Zatem w sytuacji gdy nastąpiło wyłączenie pracownika lub funkcjonariusza, odpowiednio naczelnik urzędu skarbowego, naczelnik urzędu celnego, wójt, burmistrz (prezydent miasta), starosta albo marszałek województwa, dyrektor izby skarbowej, dyrektor izby celnej lub minister właściwy do spraw finansów publicznych wyznaczają do prowadzenia sprawy innego pracownika lub funkcjonariusza.


W przypadku wyłączenia członka samorządowego kolegium odwoławczego jego prezes wyznacza osobę uprawnioną do zastąpienia osoby wyłączonej. Jeżeli samorządowe kolegium odwoławcze na skutek wyłączenia jego członków nie może załatwić sprawy z braku pełnego składu orzekającego, Prezes Rady Ministrów, w drodze postanowienia, wyznacza do załatwienia sprawy inne samorządowe kolegium odwoławcze.

Wyłączenie organu podatkowego

Z udziału w postępowaniu wyłączyć można każdego pracownika, co do którego są wątpliwości, że może nie zachować bezstronności przy rozpatrywaniu sprawy. Wyłączeniu podlegać mogą jednak nie tylko pracownicy organu, lecz także sam organ podatkowy.

Naczelnik urzędu skarbowego podlega wyłączeniu od załatwiania spraw dotyczących zobowiązań podatkowych lub innych spraw normowanych przepisami prawa podatkowego, w przypadku gdy sprawa dotyczy: - naczelnika urzędu skarbowego albo jego zastępcy, - dyrektora izby skarbowej albo jego zastępcy, - małżonka, rodzeństwa, wstępnych, zstępnych albo powinowatych pierwszego stopnia tych osób, - osoby związanej stosunkiem przysposobienia, opieki lub kurateli z osobą wymienioną w dwóch pierwszych punktach.

W przypadku wyłączenia naczelnika urzędu skarbowego od udziału w sprawie właściwy dyrektor izby skarbowej wyznacza do jej załatwienia innego naczelnika urzędu skarbowego. W sytuacji jednak, gdy przyczyną wyłączenia jest to, że sprawa dotyczy dyrektora izby skarbowej lub związanej z nim osoby, naczelnika do załatwienia sprawy wyznacza minister właściwy do spraw finansów publicznych. Z oczywistych względów minister nie może wyznaczyć naczelnika urzędu skarbowego podlegającego izbie skarbowej, której dyrektora lub jego zastępcy dotyczą przesłanki wyłączenia.


Przedstawione regulacje mają odpowiednie zastosowanie do naczelników urzędów celnych oraz dyrektorów izb celnych. W sprawie wyznaczenia innego organu podatkowego w wymienionych przypadkach wydaje się postanowienie.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.