Doradca Podatnika 31-32/2007 Rachunkowość

Beata Piotrowska
główny specjalista w Biurze Audytu Wewnętrznego Urzędu Marszałkowskiego
Województwa Podkarpackiego

Kontrakt futures to umowa o określonej standardowej charakterystyce, będąca przedmiotem obrotu w obrocie regulowanym, nakładająca na jedną stronę obowiązek dostarczenia, a na drugą - odbioru aktywów w określonej ilości, w określonym terminie w przyszłości i po określonej cenie, ustalonej w momencie zawierania kontraktu.

Kontrakty futures są notowane na terminowych rynkach giełdowych i w związku z tym są standaryzowane. Standard kontraktu określa przedmiot, ilość, termin oraz sposób dostawy. Jedyną niewiadomą jest cena kontraktu, która jest wyznaczana podczas sesji giełdowej. Instrumentem bazowym dla tych kontraktów może być dowolna wartość ekonomiczna, którą da się wyliczyć w sposób niebudzący wątpliwości.

Najczęściej są to akcje, obligacje, indeksy giełdowe lub poziom stóp procentowych. Charakterystyczną cechą kontraktów futures jest to, że na ogół nie są one utrzymywane do terminu wygaśnięcia, ale są przedmiotem ciągłego obrotu. Jeden kontrakt jest wielokrotnie sprzedawany. Mniejsze znaczenie ma podmiot transakcji niż przedmiot, co uzasadnia potrzebę standaryzacji przedmiotu transakcji. Sprzedaż "dziś" z realizacją w terminie późniejszym określa się jako zajęcie pozycji krótkiej, kupno zaś kontraktu z realizacją w terminie późniejszym jako zajęcie pozycji długiej. Żeby zamknąć pozycję długą, należy sprzedać tyle kontraktów, ile wcześniej się kupiło.

Aby zamknąć pozycję krótką, należy kupić tyle kontraktów, ile wcześniej zostało sprzedanych. W przypadku kontraktów terminowych typu futures inwestorzy nie muszą wpłacać całej kwoty, na którą opiewa kontrakt, a ich zobowiązania wynikają tylko ze zmiany kursu kontraktu. Dzięki temu, że izba rozrachunkowa Krajowego Depozytu Papierów Wartościowych (KDPW) dokonuje codziennie rozliczeń między uczestnikami rynku, wpłacony depozyt w pełni zapewnia bezpieczeństwo obu stron.

Wartość pobieranego depozytu jest taka sama dla inwestorów zajmujących pozycje krótkie i dla zajmujących pozycje długie.

Kwota depozytu zależy od wartości instrumentu bazowego

Wyróżnia się depozyt początkowy i obowiązkowy.

Depozyt początkowy to kwota, jaką jednostka musi wpłacić na rachunek depozytowy w momencie zawarcia kontraktu. Depozyt obowiązkowy jest ustalany wówczas, gdy saldo rachunku zabezpieczającego jest niższe od kwoty depozytu początkowego. Minimalne wartości depozytu początkowego oraz obowiązkowego są ustalane przez giełdę.

Maklerzy mogą pobierać od klientów depozyty wyższe niż minimalne, nie mogą jednak ustalać ich na poziomie niższym. Z faktu pobierania od inwestorów depozytów zabezpieczających wynika zasadnicza cecha całego rynku, a mianowicie działanie dźwigni finansowej, która pozwala osiągnąć znacznie wyższe stopy zwrotu niż klasyczne inwestowanie w akcje. Jednym z najbardziej popularnych kontraktów terminowych notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych jest futures na indeks giełdowy WIG 20, oparty na notowaniach akcji 20 największych spółek giełdowych o największej płynności na rynku.


Należy jednak pamiętać, że na rynku futures szybki zysk jest tak samo prawdopodobny jak szybka strata. Suma rozrachunków pomiędzy inwestorami zajmującymi długie i krótkie pozycje jest zawsze równa 0, co oznacza, że zysk jednej strony jest równy stracie drugiej strony.

Wycena kontraktu futures

Kontrakty futures ujmuje się w księgach rachunkowych w cenie nabycia, tj. w wartości godziwej poniesionych wydatków lub przekazanych w zamian innych składników majątkowych (§ 13 ust.1 rozporządzenia Ministra Finansów z 12 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych, dalej: rif). Cena nabycia obejmuje wszelkie opłaty niezbędne do przeprowadzenia transakcji zakupu, np. opłaty i prowizje pośredników, doradców, podatki i opłaty od obrotu. Nie obejmuje natomiast kosztów finansowania, przechowywania, jak również wewnętrznych kosztów jednostki poprzedzających nabycie.

Kontrakty futures wycenia się nie później niż na koniec okresu sprawozdawczego: - w wartości godziwej, bez jej pomniejszania o koszty transakcji, które jednostka poniosłaby, zbywając te aktywa lub wyłączając je z ksiąg rachunkowych z innych przyczyn, chyba że wysokość tych kosztów byłaby znacząca (§ 14 ust. 1 rif), - w cenie nabycia (są to jednak bardzo rzadkie przypadki) - przy kontraktach, dla których nie istnieje cena rynkowa ustalona na aktywnym rynku lub których wartości godziwej nie można ustalić w wiarygodny sposób (§ 14 ust. 2 pkt 3 rif).

Wycena kontraktu futures w wartości godziwej

Ze względu na przeprowadzane codzienne rozliczenia, na dzień bilansowy wartość godziwa kontraktu futures (w przypadku gdy koszty transakcji nie są istotne) wynosi "0". W przypadku kiedy koszty transakcji stanowią istotną pozycję, powinny być rozliczane sukcesywnie w okresie do wygaśnięcia kontraktu. Część kosztów, która na dzień bilansowy nie została rozliczona (ujęta w wyniku finansowym jednostki), stanowi wartość godziwą kontraktu.

Jeżeli jednak w wyniku rozliczenia kontraktu powstaje zobowiązanie finansowe, koszty transakcji powinny zostać ujęte jednorazowo w wyniku finansowym bieżącego okresu. Wartość godziwą kontraktów, które na dzień bilansowy nie zostały rozliczone, np. ze względu na brak zleceń, można oszacować, wykorzystując w tym celu np. "wartość teoretyczną kontraktu futures".

Wycena kontraktu futures w cenie nabycia

W tym przypadku kontrakt futures wycenia się w wartości godziwej poniesionych wydatków lub przekazanych w zamian innych składników. Przy ustalaniu wartości godziwej na ten dzień należy uwzględnić poniesione przez jednostkę koszty transakcji, np. opłaty i prowizje pośredników, doradców. Poza tym, gdy istnieje duże prawdopodobieństwo, że posiadany przez jednostkę kontrakt futures nie przyniesie w przyszłości w znaczącej części lub w całości przewidywanych korzyści ekonomicznych, konieczne jest dokonanie odpisu aktualizującego z tytułu trwałej utraty wartości w ciężar kosztów finansowych.

Ewidencja kontraktu futures


Dodatkowe założenia do przykładu: Kurs rozliczeniowy kontraktu (ustalony na giełdzie) wynosi 188 zł. Strata powstała na kontrakcie wynosi zatem 1800 zł [(188 zł - 200 zł) x 150 akcji x 1 kontrakt]. Z rozliczenia kontraktu wartość depozytu zabezpieczającego wynosi 1200 zł i jest niższa od wymaganego poziomu właściwego depozytu zabezpieczającego, który wynosi 1410 zł (5 proc. x 188 zł x 150 akcji x 1 kontrakt).

Jednostka musi wpłacić kwotę uzupełniającą 1620 zł, tj. do poziomu wstępnego depozytu zabezpieczającego, który wynosi obecnie 2820 zł (10 proc. x 188 zł x 150 akcji x 1 kontrakt).

Zapisy w księgach rachunkowych będą następujące: Przeszacowanie wartości posiadanego kontraktu - 2000 zł (30 200 zł - 28 200 zł)
Wn konto "Koszty finansowe"
Ma konto "Odpisy aktualizujące krótkoterminowe aktywa finansowe" (analitycznie: Odpisy aktualizujące aktywa finansowe przeznaczone do obrotu).

Rozliczenie depozytu zabezpieczającego (zmniejszenie powstałego zobowiązania finansowego) - 1800 zł
Wn konto "Odpisy aktualizujące krótkoterminowe aktywa finansowe" (analitycznie: Odpisy aktualizujące aktywa finansowe przeznaczone do obrotu)
Ma konto "Inne rachunki bankowe". Wpłata uzupełniająca depozyt zabezpieczający - 1620 zł Wn konto "Inne rachunki bankowe"
Ma konto "Rachunek bieżący".


III. Wycena i ewidencja kontraktu futures na dzień wykonania

Dodatkowe założenia do przykładu:

W dniu wykonania kontraktu futures, tj. w lutym 2007 r., cena akcji spółki NEXT wynosi 196 zł. W wyniku przeprowadzonego rozliczenia kontraktu depozyt zabezpieczający rośnie o 1200 zł [(196 zł - 188 zł) x 150 akcji x 1 kontrakt]. Ustanowiony depozyt zabezpieczający ulega rozwiązaniu, a środki wpływają na rachunek jednostki.


Zapisy w księgach rachunkowych będą następujące: Wykonanie kontraktu futures (rozliczenie depozytu zabezpieczającego - zwiększenie) - 1200 zł
Wn konto "Inne rachunki bankowe"
Ma konto "Przychody finansowe". Rozwiązanie depozytu zabezpieczającego (wpływ środków pieniężnych na rachunek jednostki) - 4620 zł (3000 zł + 1620 zł)
Wn konto "Rachunek bieżący"
Ma konto "Inne rachunki bankowe". Wyksięgowanie odpisów aktualizujących wartość kontraktu futures - 200 zł
Wn "Odpisy aktualizujące krótkoterminowe aktywa finansowe" (analitycznie: Odpisy aktualizujące aktywa finansowe przeznaczone do obrotu)
Ma konto "Krótkoterminowe aktywa finansowe" (analitycznie: Aktywa finansowe przeznaczone do obrotu). Zamknięcie zrealizowanego kontraktu futures - 30 000 zł
Wn konto "Pozostałe rozrachunki" (analitycznie: Zobowiązania przeznaczone do obrotu)
Ma konto "Krótkoterminowe aktywa finansowe" (analitycznie: Aktywa finansowe przeznaczone do obrotu)

Należy zwrócić uwagę, że zapisy na kontach "Pozostałe rozrachunki" (analitycznie: Zobowiązania przeznaczone do obrotu) oraz "Krótkoterminowe aktywa finansowe" (analitycznie: Aktywa finansowe przeznaczone do obrotu) wystąpią wyłącznie wtedy, gdy jednostka stosuje ewidencję kontraktu futures w oparciu o art. 46 ust. 2a ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości. Poza tym kontrakty futures jako transakcje o charakterze nierzeczywistym zakupione w celach spekulacyjnych, na podstawie § 6 ust. 2 rif mogą być zakwalifikowane wyłącznie do kategorii Aktywa finansowe przeznaczone do obrotu.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.