Doradca Podatnika 33-34/2007 Obrót gospodarczy

Marcin Polit
doktorant na Wydziale Prawa KUL i prawnik w Kancelarii Radców Prawnych Grumowie i Procko SC w Kielcach

Mam zawartą umowę o świadczenie usług na moją rzecz. Chciałabym zrezygnować z otrzymywania niektórych usług, a pozostałe kontynuować. Czy taką umowę można wypowiedzieć w części?

W przedstawionym pytaniu najbardziej istotne są dwa zagadnienia, z których jedno dotyczy wypowiedzenia stosunku prawnego w ogóle, drugie zaś zasad, a zwłaszcza skutków wypowiedzenia umowy o świadczenie usług. Do umów, których przedmiotem jest świadczenie usług nieuregulowanych innymi przepisami, stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu, a więc art. 734-751 k. c. (odpowiednio, ponieważ przedmiotem typowej umowy zlecenia nie jest świadczenie usług, lecz dokonanie na rzecz dającego zlecenie określonej czynności prawnej). Wypowiedzenie należy rozumieć jako oświadczenie woli jednej ze stron stosunku prawnego, które zmierza do jego rozwiązania w całości lub w części.

Skutkiem wypowiedzenia jest zniesienie stosunku prawnego w całości lub w części na przyszłość, poczynając od momentu złożenia drugiej stronie oświadczenia woli stosownej treści. To właśnie skutek odróżnia wypowiedzenie od instytucji odstąpienia od umowy, ponieważ odstąpienie znosi stosunek prawny z mocą wsteczną, a umowę taką uważa się za niezawartą. W doktrynie prawa cywilnego wypowiedzenie umowy uważa się za instrument charakterystyczny dla rozwiązywania umów długoterminowych, których przedmiotem są świadczenia okresowe lub ciągłe. Oświadczenie woli o wypowiedzeniu może dotyczyć całej umowy albo poszczególnych jej postanowień.

W pierwszym przypadku stosunek prawny rozwiązuje się z chwilą, kiedy oświadczenie woli o wypowiedzeniu doszło do drugiej strony w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią (wypowiedzenie ze skutkiem natychmiastowym) lub z chwilą złożenia oświadczenia woli rozpoczyna się okres wypowiedzenia uzgodniony przez strony w umowie albo wynikający z odpowiednich przepisów, natomiast stosunek prawny rozwiązuje się z upływem okresu wypowiedzenia.

W drugim - przestają obowiązywać poszczególne elementy umowy. Co do zasady, dający zlecenie może je wypowiedzieć w każdym czasie (art. 746 § 1 k.c.), jednak trzeba zważyć na skutki takiego wypowiedzenia, które mogą być różne w zależności od tego, czy umowa była odpłatna, czy obejmowała świadczenie nieodpłatne. Jeśli umowa była nieodpłatna, dający zlecenie powinien zwrócić przyjmującemu zlecenie poczynione przez niego wydatki w celu wykonania świadczenia.

Jeśli zlecenie było odpłatne, dający zlecenie, wypowiadając umowę, nie tylko obowiązany jest do zwrotu wydatków poczynionych przez przyjmującego zlecenie, ale także do uiszczenia części wynagrodzenia odpowiadającej dotychczasowym czynnościom przyjmującego zlecenie. Co więcej, jeśli wypowiedzenie umowy przez dającego zlecenie nastąpiło bez ważnego powodu, powinien on naprawić szkodę, jaką przyjmujący zlecenie poniósł na skutek rozwiązania umowy przez drugą stronę bez istotnej przyczyny. Druga strona umowy, czyli przyjmujący zlecenie, również może wypowiedzieć umowę w każdym czasie.

Jeśli zlecenie jest odpłatne, a wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu, przyjmujący jest odpowiedzialny za szkodę (art. 746 § 2 k.c.). Jest też zobowiązany do zwrotu tego, co otrzymał w celu wykonania zlecenia albo co w związku ze swoimi czynnościami uzyskał. Z przytoczonych przepisów wynika, że zarówno w przypadku dającego zlecenie, jak i przyjmującego wypowiedzenie umowy nie rodzi odpowiedzialności odszkodowawczej tylko wtedy, gdy nastąpi z ważnego powodu. Pojęcie "ważnego powodu" nie jest w kodeksie cywilnym zdefiniowane. Doktryna prawa cywilnego mianem ważnych określa takie zdarzenia, jak: choroba strony umowy, nagła i istotna zmiana sytuacji życiowej, nieotrzymanie zaliczki lub raty wynagrodzenia płatnego w czasie obowiązywania umowy, utrata zaufania do drugiej strony.

Takim ważnym powodem może być również np. pogorszenie się sytuacji ekonomicznej odbiorcy usług, co nie pozwala mu kontynuować współpracy w dotychczasowym wymiarze. Tak więc wypowiedzenie poszczególnych postanowień umowy o świadczenie usług jest dopuszczalne i oświadczenie takie doprowadzi do wygaśnięcia tych elementów stosunku prawnego, jednak wypowiadający umowę bez ważnego powodu musi się liczyć z odpowiedzialnością odszkodowawczą.

Odpowiedzialność ta konkretyzuje się z chwilą udowodnienia przez wykonującego usługi, że na skutek wypowiedzenia określonych postanowień umowy poniósł określony uszczerbek majątkowy, który by nie nastąpił, gdyby odbiorca usług umowy nie wypowiedział. W związku z tym należałoby raczej rozważyć podpisanie aneksu do umowy o świadczenie usług, w którym strony zmniejszą zakres wzajemnych świadczeń. Jeśli natomiast w umowie zastrzeżono możliwość jej wypowiedzenia przez każdą ze stron, np. z zachowaniem ustalonego okresu wypowiedzenia, to udowodnienie poniesienia w wyniku tego szkody przez stronę, przeciwko której skierowano wypowiedzenie, będzie w praktyce bardzo utrudnione.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.