Doradca Podatnika 35-36/2007 Obrót gospodarczy

Renata Strachowska
wykładowca prawa handlowego i gospodarczego
w Wyższej Szkole Administracji Publicznej w Kielcach

Niskie koszty rozpoczęcia i prowadzenia działalności, proste zasady księgowości, możliwość korzystania z uproszczonych, zryczałtowanych form opodatkowania oraz nieskomplikowany sposób likwidacji, to zalety spółki cywilnej. Jako największa wada tej spółki postrzegane jest to, że za zobowiązania spółki wspólnicy ponoszą odpowiedzialność całym majątkiem osobistym. Minusem jest również konieczność rejestrowania się każdego wspólnika osobno i ujawniania w nazwie firmy nazwisk wszystkich wspólników.

Spółka cywilna jest formą prowadzenia działalności gospodarczej specyficzną dla prawa polskiego i nie występuje w żadnym innym państwie w Europie. Spółka cywilna to umowa cywilnoprawna, uregulowana w art. 860-875 kodeksu cywilnego. Zgodnie z definicją ustawową umowy spółki cywilnej przez umowę spółki wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów.

Spółka cywilna rodzi zatem umowny stosunek zobowiązaniowy i sama w sobie nie stanowi bytu prawnego - nie ma osobowości ani nawet podmiotowości prawnej. Ani definicja przedsiębiorcy zawarta w kodeksie cywilnym, ani definicja z ustawy o swobodzie działalności gospodarczej nie pozwala na zaliczenie spółki cywilnej do katalogu przedsiębiorców. Kodeks (w art. 431) stanowi, że miano przedsiębiorcy posiada osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 331 § 1 k.c. (czyli tzw. ułomna osoba prawna mająca zdolność prawną, ale niemająca osobowości prawnej) pod warunkiem że prowadzi we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową.

Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej wskazuje bezsprzecznie, że miano przedsiębiorcy przypisuje się każdemu ze wspólników spółki cywilnej z osobna, w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej (art. 4 ust. 2).

UMOWA SPÓŁKI

Podstawą prawną rozpoczęcia działalności gospodarczej na podstawie umowy spółki cywilnej jest zawarcie umowy spółki. Zawiera się ją w formie pisemnej, jest to tzw. forma prawna ad probationem, czyli dla celów dowodowych, a nie pod rygorem nieważności. Oznacza to, że gdy wspólnicy nie dochowają formy pisemnej umowy spółki, nie nastąpi skutek nieważności umowy, lecz w razie sporu nie będzie dopuszczalny dowód ze świadków ani dowód z przesłuchania stron na fakt zawarcia umowy.

Ze względu na to, że w umowie spółki wspólnicy postanawiają o ważnych kwestiach związanych z prowadzeniem wspólnego przedsiębiorstwa (określenie wkładów wspólników, zasad prowadzenia spraw spółki, udziałów w zyskach, odpowiedzialności za zobowiązania spółki wobec jej wierzycieli etc.), w ich interesie leży zachowanie przewidzianej prawem formy pisemnej. Jakie postanowienia powinny znaleźć się w umowie spółki cywilnej? Regulujące umowę spółki przepisy kodeksu cywilnego nie określają wprost elementów przedmiotowo ani podmiotowo istotnych, jednak przyjmuje się powszechnie, że przede wszystkim należy podać wspólników umowy, tj. wskazać, kto ją zawiera.

W umowie powinno również być zobowiązanie do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego z oznaczeniem tego celu i sposobu jego realizacji. Ponadto konieczne jest ustalenie wkładów poszczególnych wspólników z określeniem ich wysokości i rodzaju (np. czy jest to prawo własności nieruchomości lub pojazdu, czy są to wkłady pieniężne czy też świadczenie usług - chociażby w postaci pracy wspólnika). Treść umowy spółki powinna także uwzględniać przedmiot jej działalności, miejsce czy obszar prowadzenia tej działalności oraz termin rozwiązania spółki lub ewentualnie postanowienie, że spółka została zawarta na czas nieokreślony. Istotne jest również wskazanie wspólników uprawnionych do reprezentowania spółki i prowadzenia jej spraw.

W razie braku takich postanowień będą stosowane przepisy kodeksu cywilnego (tzn. każdy wspólnik jest umocowany do reprezentowania spółki w takich granicach, w jakich jest uprawniony do prowadzenia jej spraw, i każdy wspólnik jest uprawniony i jednocześnie zobowiązany do prowadzenia spraw spółki). Pragmatyczne względy wymagają, aby w umowie spółki cywilnej uregulowane były m.in. takie kwestie, jak: udział poszczególnych wspólników w zyskach i stratach, reguły podziału majątku po likwidacji spółki, zasady wystąpienia wspólnika czy rozwiązania spółki.

KOSZTY ZAWIĄZANIA

Od zawarcia umowy spółki cywilnej uiszcza się podatek od czynności cywilnoprawnych w wysokości określonej 0,5 proc. wartości wkładów wniesionych do spółki (art. 7 ust. 1 pkt 9 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych).

Wspólnicy składają do urzędu skarbowego właściwego miejscowo ze względu na siedzibę spółki cywilnej deklarację w sprawie podatku od czynności cywilnoprawnych na formularzu PCC-1, obliczają kwotę należnego podatku i uiszczają podatek w zadeklarowanej wysokości w terminie 14 dni od dnia powstania obowiązku podatkowego, tj. od dnia zawarcia umowy spółki. Jeżeli umowa spółki cywilnej zostaje zawarta przed notariuszem, wówczas to na nim, jako płatniku przedmiotowego podatku, ciąży obowiązek obliczenia podatku i przekazania go fiskusowi.

SPÓŁKA CYWILNA W REJESTRACH

Mając na uwadze wspomnianą regulację, zgodnie z którą status przedsiębiorcy mają wspólnicy spółki cywilnej, to właśnie oni, a nie spółka, podlegają obowiązkowi wpisu do właściwego rejestru przedsiębiorców.

Wśród cywilistów panuje zgodne przekonanie, że wspólnikami spółki cywilnej mogą być zarówno osoby fizyczne, jak i prawne (np. spółka z o.o. czy spółka akcyjna) i jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej (np. spółki osobowe prawa handlowego, czyli spółka jawna, partnerska, komandytowa i komandytowo-akcyjna). Wspólnikiem spółki cywilnej nie może być inna spółka cywilna.

Większość stanowią jednak spółki cywilne, których wspólnikami są osoby fizyczne obowiązane zgłosić prowadzenie działalności gospodarczej (w formie umowy spółki cywilnej) do rejestru ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez gminę).


Wniosek o wpis do Krajowego Rejestru Urzędowego Podmiotów Gospodarki Narodowej i nadanie numeru identyfikacyjnego (REGON) wnoszą wspólnicy w imieniu spółki, wobec czego urząd statystyczny właściwy dla siedziby spółki rejestruje i nadaje REGON właśnie spółce cywilnej, a nie wspólnikom. Ponadto, mimo że spółka nie jest podmiotem prawa, nadaje się jej NIP (o nadanie NIP wspólnicy występują na formularzu NIP-2).


Spółka cywilna w myśl obowiązującego prawa podatkowego jest bowiem podatnikiem VAT. Jeśli jednak chodzi o podatek dochodowy, to podatnikami pozostają poszczególni wspólnicy spółki, którzy mogą skorzystać ze zryczałtowanych form podatku dochodowego od osób fizycznych.


Mamy zatem do czynienia z dualizmem w ustawodawstwie polskim w zakresie spółek cywilnych. Z jednej strony prawo gospodarcze za przedsiębiorców uznaje wspólników spółki, odbierając jej przymioty odrębnego bytu prawnego, ograniczając ją do formy prowadzenia działalności gospodarczej, z drugiej zaś - prawo podatkowe i prawo statystyczne uznaje spółkę cywilną za podatnika i za "podmiot gospodarki narodowej".

Taki stan rzeczy nie powinien jednak zrażać potencjalnych wspólników spółek cywilnych. Prowadzenie działalności gospodarczej w ramach umowy spółki cywilnej ma bowiem zalety. Przede wszystkim tę formę łączy się z łatwością rozpoczęcia działalności i niskimi kosztami rejestracji oraz prostymi zasadami rozliczania z fiskusem (można skorzystać ze zryczałtowanych form opodatkowania). Z tego choćby powodu warto może rozważyć prowadzenie działalności gospodarczej w spółce cywilnej.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.