Doradca Podatnika 37-38/2007 Obrót gospodarczy

Łukasz Mazur
doradca podatkowy,
prezes zarządu Europejskiego Centrum Doradztwa i Dokumentacji Podatkowej Sp. z o.o. Leszek Lewandowicz
doradca podatkowy

Jak mają postępować wspólnicy, jakie im przysługują uprawnienia, a do czego są zobligowani w przypadku podjęcia i prowadzenia działalności gospodarczej w ramach zawiązanej przez nich spółki cywilnej? - to ważne pytania dla tych, którzy rozważają ewentualność prowadzenia działalności gospodarczej w tej formie.

Priorytetowym obowiązkiem wynikającym z podpisania umowy spółki cywilnej jest wniesienie wkładu określonego w tej umowie. Jeżeli wspólnicy nie oznaczyli wkładów w umowie spółki, to istnieje domniemanie prawne, że wspólnicy wnoszą wkłady o jednakowej wartości (art. 861 § 2 k.c.). Wkład do spółki może mieć charakter pieniężny i niepieniężny (aport). Wkładem mogą być także usługi, najczęściej o charakterze specjalistycznym oraz oddanie do bezpłatnego używania w spółce określonej rzeczy.

Świadczenie usług czy pracy może mieć charakter długotrwały lub może chodzić o wykonanie jednej konkretnej usługi. Gdy wspólnikiem jest osoba prawna, wkładem może być również praca świadczona przez pracowników tej osoby na rzecz spółki. Praca ta nie może polegać na prowadzeniu spraw spółki oraz na jej reprezentowaniu, gdyż do tych czynności jest zobowiązany każdy wspólnik z mocy prawa.

PROWADZENIE SPRAW I REPREZENTOWANIE SPÓŁKI

Każdy ze wspólników ma prawo i jednocześnie obowiązek prowadzenia spraw spółki. Czynności nieprzekraczające zakresu zwykłych czynności nie wymagają uchwały wspólników - każdy wspólnik może ich dokonać bez niej. Jednak gdy przed zakończeniem takiej sprawy jeden ze wspólników sprzeciwi się jej prowadzeniu, konieczna jest uchwała wspólników. Nie jest ona również potrzebna w razie czynności nagłej, której zaniechanie mogłoby narazić spółkę na niepowetowane straty.

Wspólnicy mogą oczywiście w umowie spółki uregulować zasady prowadzenia jej spraw w sposób odmienny. Przedstawione wyżej regulacje kodeksowe mają charakter przepisów względnie obowiązujących i stosuje się je w razie braku odmiennych postanowień w umowie spółki.


Podobnie, jeżeli umowa spółki cywilnej nie stanowi inaczej (lub wspólnicy nie postanowili inaczej uchwałą), każdy wspólnik może reprezentować spółkę w takich granicach, w jakich uprawniony jest do prowadzenia jej spraw.

UDZIAŁ W ZYSKACH I STRATACH

Każdy wspólnik niezależnie od rodzaju i wartości wniesionego wkładu partycypuje w zyskach i stratach spółki w równym stopniu. Wspólnicy mogą jednak w umowie spółki określić w tym zakresie odmienne reguły (np. wyłączyć wspólnika z udziału w stratach, przy czym pamiętać należy, że postanowienie o wyłączeniu wspólnika z udziału w zyskach jest bezskuteczne).


Wspólnik może żądać podziału i wypłaty zysków po rozwiązaniu spółki, natomiast w przypadku zawiązania spółki na czas dłuższy niż rok podział zysku i jego wypłata może nastąpić z końcem danego roku obrachunkowego.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA ZOBOWIĄZANIA WOBEC OSÓB TRZECICH

Kwestia odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki, w przeciwieństwie do reguł prowadzenia spraw i reprezentowania spółki oraz udziału w zyskach i stratach, ma formę normy bezwzględnie obowiązującej, i przedstawia się następująco: "za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie" (art. 784 k.c.). Jest to chyba największa wada spółki cywilnej. Odpowiedzialność ta ma bowiem charakter odpowiedzialności osobistej, nieograniczonej i pierwszorzędnej.

Każdy ze wspólników odpowiada za dług całym majątkiem osobistym, a wierzyciel nie musi wcześniej szukać zaspokojenia z objętego wspólnością łączną majątku wspólnego wspólników. Ponadto każdy wspólnik odpowiada za całość długu solidarnie z pozostałymi wspólnikami. Wystarczy, że jeden ze wspólników spełni świadczenie, a pozostali będą zwolnieni z długu. Otwiera to jednak furtkę dla roszczeń regresowych, przysługujących wspólnikowi, który zaspokoił wierzyciela, wobec pozostałych wspólników.

W związku z tym działalność w formie spółki cywilnej niesie pewne ryzyko, gdyż egzekucja z majątku jednego ze wspólników, gdy spółka przestaje regulować zobowiązania, może, poza samą dotkliwością, skomplikować stosunki i rozliczenia między wspólnikami. Również w ewentualnym procesie przed sądem stroną nie jest spółka cywilna, ale jej wspólnicy, gdyż tylko oni są przedsiębiorcami, którym Kodeks postępowania cywilnego przyznaje zdolność sądową. Z tego względu nie można ogłosić upadłości spółki cywilnej, lecz jedynie upadłość jej poszczególnych wspólników.

ZAKOŃCZENIE DZIAŁALNOŚCI SPÓŁKI CYWILNEJ

Rozwiązanie stosunku prawnego spółki cywilnej może nastąpić:

• w drodze umowy wspólników,
• z mocy prawa,
• na mocy orzeczenia sądowego.

Z mocy prawa spółka ulega rozwiązaniu, jeżeli:

• nastąpiło zdarzenie, które z mocy umowy spółki miało wywołać właśnie taki skutek (np. upływ oznaczonego terminu, brak zysków w określonym czasie itp.),
• określony umową spółki wspólny cel gospodarczy został zrealizowany,
• osiągnięcie wspólnego celu gospodarczego stało się - po zawarciu umowy - niemożliwe, na wskutek śmierci lub wystąpienia wspólnika w spółce miałby pozostać jeden wspólnik.

Jeżeli spółka została zawarta na czas nieoznaczony, każdy wspólnik może z niej wystąpić, wypowiadając swój udział na trzy miesiące naprzód na koniec roku kalendarzowego, przy czym z ważnych powodów może wypowiedzieć swój udział bez zachowania terminów wypowiedzenia (art. 869 § 1 k.c.).

Wypowiedzenie umowy spółki przez wspólnika

W przypadku wypowiedzenia umowy przez jednego wspólnika powstaje problem, czy dotychczasowa spółka ulega rozwiązaniu, czy pod pewnymi warunkami może w dalszym ciągu kontynuować działalność. W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, nawet w przypadku spółki dwuosobowej jest możliwe kontynuowanie działalności w tej formie i wtedy spółka nie ulega rozwiązaniu. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby w miejsce dotychczasowego ustępującego wspólnika wstąpił nowy wspólnik, zobowiązując się równocześnie do pokrycia nie tylko przyszłych zobowiązań spółki, lecz także zobowiązań już istniejących.

W tym celu wspólnik ustępujący powinien za zgodą pozostałych wspólników zawrzeć umowę z nowym wspólnikiem. Przedmiotem takiej umowy jest przeniesienie członkostwa na nabywcę, który bez zmiany umowy staje się wspólnikiem. Taka wykładnia SN ma duże znaczenie praktyczne, gdyż umożliwia zmianę składu osobowego spółki bez konieczności likwidacji spółki dotychczasowej i powoływania nowej. Jest to szczególnie ważne ze względu na liczne podatkowe konsekwencje likwidacji spółki. Znaczenie ma także fakt, iż powołanie nowego podmiotu wiąże się z koniecznością przebrnięcia przez całą procedurę związaną ze zgłoszeniem do poszczególnych rejestrów.

Rozwiązanie spółki przez sąd

Rozwiązanie spółki może nastąpić także w wyniku orzeczenia sądowego, wydanego na żądanie któregokolwiek ze wspólników. Jest to jednak możliwe tylko w razie zaistnienia ,,ważnych powodów", jak np. poważne nieporozumienia między wspólnikami, choroba lub wyjazd za granicę najważniejszego wspólnika, wystąpienie poważnych utrudnień w działalności spółki, długotrwały brak zysków. Zasadniczo ,,ważne powody" powinny wystąpić w czasie istnienia spółki. Przyczyną rozwiązania spółki może być także ujawnienie po jej zawiązaniu okoliczności niweczącej zaufanie między wspólnikami (np. działanie na niekorzyść pozostałych wspólników).

Podział majątku rozwiązanej spółki

Skutkiem rozwiązania spółki jest przede wszystkim zmiana charakteru majątku wspólników, ponieważ przestaje on być przedmiotem wspólności łącznej, a staje się przedmiotem wspólności w częściach ułamkowych, oraz to, iż wymagalne stają się roszczenia wspólników o zwrot przypadających na każdego z nich części tego majątku.ólnikowi występującemu ze spółki zwraca się w naturze rzeczy, które wniósł do spółki do używania, oraz wypłaca się w pieniądzu wartość jego wkładu oznaczoną w umowie spółki, a w przypadku braku takiego oznaczenia - wartość, jaką ten wkład miał w chwili wniesienia.

Nie ulega zwrotowi wartość wkładu polegającego na świadczeniu usług albo na używaniu przez spółkę rzeczy należących do wspólnika. Ponadto występującemu wspólnikowi wypłaca się w pieniądzu taką część wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników, jaka odpowiada stosunkowi, w którym występujący wspólnik uczestniczył w zyskach spółki.


Zobowiązania podatkowe

Odpowiedzialność wspólników lub byłych wspólników dotyczy wyłącznie podatków płaconych przez spółkę. Przede wszystkim jest to podatek od towarów i usług oraz podatek dochodowy od osób fizycznych od wynagrodzeń - pobierany przez spółkę jako płatnika. Sporadycznie występuje także podatek od czynności cywilnoprawnych.

Odpowiedzialność nie obejmuje więc podatku dochodowego od osób fizycznych płaconego przez wspólników z tytułu prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Dochody z tej działalności są opodatkowane odrębnie u każdego wspólnika, stosownie do posiadanego udziału w spółce.

Wykreślenie spółki z rejestru

Fakt zakończenia przez spółkę cywilną działalności pociąga za sobą obowiązek wykreślenia z właściwego rejestru, w którym została wpisana sama spółka lub jej wspólnicy, jako przedsiębiorcy. Dotyczy to wspólników, którzy prowadzili działalność wyłącznie w tej formie. Wspólnik taki ma obowiązek złożyć wniosek o wykreślenie z ewidencji działalności gospodarczej. Jeżeli wspólnik rozwiązanej spółki prowadzi dodatkowo inną działalność gospodarczą, nie dochodzi do wykreślenia, lecz do zmiany wpisu w rejestrze.

W zasadzie jedynym rejestrem, z którego zostanie wykreślona rozwiązana spółka cywilna (jako odrębna jednostka), jest rejestr podatników VAT prowadzony przez właściwy dla spółki urząd skarbowy. Dla byłego wspólnika, który nie prowadzi innej działalności gospodarczej, taka zmiana oznacza w praktyce likwidację prowadzonej działalności, a dla innych wspólników - tylko aktualizację danych w urzędzie skarbowym. I wreszcie zakończenie działalności przez spółkę należy zgłosić w ZUS.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.